--- title: "Genealogia sztucznej inteligencji w ujęciu Dennisa Yi Tenena: od struktur narracyjnych i probabilistyki do politycznej ekonomii wiedzy i etyki odpowiedzialności." author: "Fundacja Dobre Państwo" date: 2026-09-09 publisher: "Fundacja Dobre Państwo" canonical: https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/genealogia-sztucznej-inteligencji-dennis-yi-tenen lang: pl description: "Odkryj genealogię sztucznej inteligencji w ujęciu Dennisa Yi Tenena. Analiza struktur narracyjnych, probabilistyki i etyki odpowiedzialności." keywords: ["genealogia sztucznej inteligencji", "struktury narracyjne", "probabilistyka języka", "polityczna ekonomia wiedzy", "etyka odpowiedzialności", "morfologia bajki", "gramatyka generatywna", "systemy probabilistyczne", "TALE-SPIN", "reprezentacja stanu świata", "sprawstwo funkcjonalne", "moral agency", "moral patiency", "luka odpowiedzialności", "modelowanie narracji"] --- # Genealogia sztucznej inteligencji w ujęciu Dennisa Yi Tenena: od struktur narracyjnych i probabilistyki do politycznej ekonomii wiedzy i etyki odpowiedzialności. > Odkryj genealogię sztucznej inteligencji w ujęciu Dennisa Yi Tenena. Analiza struktur narracyjnych, probabilistyki i etyki odpowiedzialności. Autor: Fundacja Dobre Państwo Opublikowano: 2026-09-09 Wydawca: Fundacja Dobre Państwo URL: https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/genealogia-sztucznej-inteligencji-dennis-yi-tenen --- ## Wprowadzenie Artykuł analizuje genealogię sztucznej inteligencji, odrzucając personifikację maszyn na rzecz rygorystycznego ujęcia filozoficznego. Dowodzi, że AI nie jest autonomicznym podmiotem, lecz kondensacją ludzkiej pracy i statystycznych regularności języka. Czytelnik dowie się, jak przejście od sztywnych reguł do probabilistyki zmieniło nasze rozumienie wiedzy. Tekst ukazuje AI jako narzędzie reorganizacji władzy, gdzie kluczowe jest ustalenie odpowiedzialności konkretnych ludzi za decyzje algorytmów. ## Narracja jako system reguł i funkcji Analiza bajek Władimira Proppa umożliwiła traktowanie narracji jako struktury składającej się z powtarzalnych **funkcji**. Zamiast skupiać się na treści, Propp wyodrębnił stałe role i sekwencje zdarzeń. To podejście pozwoliło komputerom modelować opowieści nie jako literaturę, lecz jako systemy reguł. Przykładem jest program **TALE-SPIN**, który symulował świat i cele postaci, zamiast jedynie losowo dobierać słowa. Dzięki temu przejście od pojedynczego zdania do spójnej historii wymagało stworzenia reprezentacji stanu świata. Maszyna musiała rozumieć relacje przyczynowe, by uniknąć sprzeczności w fabule. ## Strukturalizm jako fundament systemowego ujęcia języka i narracji Koncepcje strukturalizmu, takie jak rozróżnienie między **langue** (systemem) a **parole** (użyciem), stały się bazą dla generowania treści. Język zaczęto postrzegać jako system relacji i różnic. Wpłynęło to na rozwój gramatyki generatywnej Noama Chomsky'ego, która dążyła do opisania skończonego zbioru zasad tworzących nieskończoną liczbę zdań. To podejście opierało się na sztywnych regułach składniowych. Współczesne systemy odeszły od tych reguł na rzecz statystyki. O ile dawniej programowano jawne zasady, dziś modele uczą się prawdopodobieństwa wystąpienia elementu na podstawie ogromnych zbiorów danych. ## Rozdźwięk między regułami gramatycznymi a statystyką języka Fundamentalna zmiana zaszła w przejściu od dedukcyjnego programowania reguł do indukcyjnego badania regularności. Zamiast uczyć maszynę definicji, zaczęto analizować statystyczne sąsiedztwo słów. Podejście to wywodzi się z **łańcuchów Markowa** i teorii informacji Claude'a Shannona. Tutaj informacja jest redukcją niepewności, a nie rozumieniem semantycznym treści komunikatu. Współczesne modele, mimo biegłości w predykcji kolejnych tokenów, nie posiadają ucieleśnionego doświadczenia świata. Ich poprawność powierzchniowa wynika z dystrybucji danych, a nie z epistemicznego uzasadnienia prawdy. ## Podsumowanie Problem AI przestaje być zagadką filozofii umysłu, a staje się sporem o model naszej cywilizacji. Maszyny symulują intencjonalność, lecz nie posiadają autonomii moralnej ani świadomości. Prawdziwym wyzwaniem jest zachowanie ludzkiej sprawczości w świecie zdominowanym przez algorytmiczne zarządzanie. Musimy odróżnić funkcjonalną sprawność AI od odpowiedzialności podmiotów ludzkich, by uniknąć rozmycia etyki. --- Ostatecznie problem sztucznej inteligencji przestaje być zagadką z zakresu filozofii umysłu, a staje się fundamentalnym sporem o model naszej cywilizacji. Prawdziwym wyzwaniem nie jest zatem pytanie, czy udało nam się stworzyć syntetyczny ludzki intelekt, lecz to, w jakim stopniu techniczne rozszerzenia poznania pozwalają nam pozostać autorami własnego życia. Czy w świecie zdominowanym przez statystyczne prawdopodobieństwo i algorytmiczne zarządzanie znajdziemy jeszcze miejsce na autentyczną autonomię, która nie jest jedynie symulacją? --- Słowa kluczowe: genealogia sztucznej inteligencji, struktury narracyjne, probabilistyka języka, polityczna ekonomia wiedzy, etyka odpowiedzialności, morfologia bajki, gramatyka generatywna, systemy probabilistyczne, TALE-SPIN, reprezentacja stanu świata, sprawstwo funkcjonalne, moral agency, moral patiency, luka odpowiedzialności, modelowanie narracji --- Fundacja Dobre Państwo · https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/genealogia-sztucznej-inteligencji-dennis-yi-tenen