--- title: "Koniec porządku neoliberalnego i perspektywy rekonstrukcji" author: "Fundacja Dobre Państwo" date: 2026-01-15 publisher: "Fundacja Dobre Państwo" canonical: https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/koniec-porzadku-neoliberalnego-i-perspektywy-rekonstrukcji lang: pl description: "Poznaj przyczyny końca porządku neoliberalnego i perspektywy rekonstrukcji gospodarczej. Zobacz, jak kryzysy i populizm kształtują nowy model państwa i rynku." keywords: ["neoliberalizm", "Gary Gerstle", "Nowy Ład", "interregnum", "hegemonia", "stagflacja", "obudowanie rynku", "globalizacja", "hybris", "populizm", "państwo karne", "deglobalizacja", "interwencjonizm", "polityka przemysłowa", "suwerenność strategiczna"] --- # Koniec porządku neoliberalnego i perspektywy rekonstrukcji > Poznaj przyczyny końca porządku neoliberalnego i perspektywy rekonstrukcji gospodarczej. Zobacz, jak kryzysy i populizm kształtują nowy model państwa i rynku. Autor: Fundacja Dobre Państwo Opublikowano: 2026-01-15 Wydawca: Fundacja Dobre Państwo URL: https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/koniec-porzadku-neoliberalnego-i-perspektywy-rekonstrukcji --- ## Wprowadzenie Artykuł analizuje zmierzch neoliberalnego ładu, który po dekadach dominacji zaczął tracić hegemonię w obliczu kryzysów i społecznych protestów. Autor, inspirując się Garym Gerstle’em, przedstawia neoliberalizm nie tylko jako zbiór polityk, ale jako głęboko zinternalizowany sposób widzenia świata, który z czasem uległ erozji. Analizie poddane są ruchy protestu, takie jak Tea Party, Occupy Wall Street i Black Lives Matter, które kwestionują fundamenty neoliberalnej umowy społecznej. Autor bada, jak kryzys finansowy z 2008 roku i pandemia COVID-19 przyspieszyły ten proces, demaskując iluzje samoregulujących się rynków i ujawniając nierówności. Artykuł analizuje transformacje w Izraelu i Francji, pokazując różne ścieżki adaptacji do nowej rzeczywistości. Teza artykułu głosi, że znajdujemy się w okresie **interregnum**, gdzie stary porządek traci legitymację, a nowy dopiero się kształtuje, otwierając przestrzeń dla refleksji nad przyszłością kapitalizmu i roli państwa. ## Porządek polityczny: od Nowego Ładu do neoliberalizmu Clintona Według Gary’ego Gerstle’a **porządek polityczny** to coś więcej niż ideologia – to wspólny dla elit i mas sposób widzenia świata, który wyznacza granice tego, co racjonalne. Pierwszym takim ładem był **Nowy Ład**, ukształtowany po Wielkim Kryzysie. Opierał się on na przekonaniu, że kapitalizm wymaga państwowej korekty, regulacji finansów i kompromisu między pracą a kapitałem, co dodatkowo wzmacniała zimnowojenna rywalizacja. Neoliberalizm wyłonił się jako odpowiedź na stagflację lat 70. Jego istotą nie był prosty powrót do wolnego rynku, lecz strategia **obudowania rynku**. Polegała ona na tworzeniu instytucjonalnych barier (np. niezależnych banków centralnych i traktatów handlowych), które miały chronić gospodarkę przed demokratycznymi roszczeniami redystrybucyjnymi. Pełną hegemonię system ten osiągnął dzięki **Billowi Clintonowi**, który jako demokratyczny prezydent zaakceptował globalizację (NAFTA) i dyscyplinę budżetową, czyniąc neoliberalizm bezspornym tłem polityki. ## Kryzys 2008 i populistyczne uderzenie w status quo **Kryzys 2008 roku** stał się punktem zwrotnym, demaskując kruchość systemu i pychę elit. Ratowanie banków przy jednoczesnym braku ochrony dłużników zniszczyło legitymację ładu. Sprzeciw wyartykułowały ruchy społeczne: **Tea Party** (bunt przeciw państwu i dłużnikom), **Occupy Wall Street** (powrót języka klasowego i walki z oligarchią) oraz **Black Lives Matter**, które uderzyło w neoliberalne „państwo karne” i systemowy rasizm. Pęknięcie porządku symbolizują **Donald Trump i Bernie Sanders** – obaj przełamali tabu, wprowadzając krytykę globalizacji i wolnego handlu do głównego nurtu. Naukową „sekcję zwłok” systemu przeprowadzili m.in. **Joseph Stiglitz**, wskazując na asymetrię globalnych instytucji, oraz **Thomas Piketty**, który udowodnił, że rynki naturalnie prowadzą do koncentracji bogactwa. Z kolei **Dani Rodrik** sformułował trylemat, w którym pełna globalizacja jest nie do pogodzenia z suwerennością i głęboką demokracją. ## Biznes w epoce nieładu: trzy scenariusze i republikanizm planetarny **Pandemia COVID-19** ostatecznie zawiesiła dogmat „małego państwa”, wymuszając potężne interwencje fiskalne i zmianę priorytetów banków centralnych. Lokalne warianty adaptacji, jak **izraelska hybryda** technologii i bezpieczeństwa czy **francuski dyryżyzm** w sektorach strategicznych, pokazują odwrót od czystej globalizacji. Współczesny biznes musi mierzyć się ze *slowbalizacją*, stawiając na odporność (nearshoring) zamiast samej efektywności kosztowej. Czy neoliberalizm definitywnie się kończy, czy jedynie mutuje w stronę „kapitalizmu oblężonego”? Gerstle i inni badacze kreślą trzy scenariusze: korektę systemową, dystopijną termooligarchię lub **republikanizm planetarny**. Ta ostatnia wizja zakłada podporządkowanie gospodarki granicom ekologicznym, równej godności politycznej i minimalnej solidarności materialnej. To wyzwanie dla biznesu, by uznać racjonalność ekonomiczną za podzbiór szerszej racjonalności społecznej. ## Podsumowanie Czy w obliczu erozji neoliberalnego paradygmatu odważymy się na nowo zdefiniować racjonalność ekonomiczną, podporządkowując ją szerszym celom społecznym i ekologicznym? A może skażemy się na dryf ku nowym formom oligarchii, w których bogactwo oddzielone od dobrobytu pogłębi przepaść między nielicznymi beneficjentami a resztą świata? Odpowiedź na to pytanie zadecyduje, czy upadek neoliberalizmu stanie się początkiem bardziej sprawiedliwego i zrównoważonego porządku, czy jedynie preludium do kolejnego kryzysu cywilizacyjnego. --- Czy w obliczu erozji neoliberalnego paradygmatu odważymy się na nowo zdefiniować racjonalność ekonomiczną, podporządkowując ją szerszym celom społecznym i ekologicznym? A może skażemy się na dryf ku nowym formom oligarchii, w których bogactwo oddzielone od dobrobytu pogłębi przepaść między nielicznymi beneficjentami a resztą świata? Odpowiedź na to pytanie zadecyduje, czy upadek neoliberalizmu stanie się początkiem bardziej sprawiedliwego i zrównoważonego porządku, czy jedynie preludium do kolejnego kryzysu cywilizacyjnego. --- Słowa kluczowe: neoliberalizm, Gary Gerstle, Nowy Ład, interregnum, hegemonia, stagflacja, obudowanie rynku, globalizacja, hybris, populizm, państwo karne, deglobalizacja, interwencjonizm, polityka przemysłowa, suwerenność strategiczna --- Fundacja Dobre Państwo · https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/koniec-porzadku-neoliberalnego-i-perspektywy-rekonstrukcji