--- title: "Potęga i postęp: jak technologia służy władzy lub ludziom" author: "Fundacja Dobre Państwo" date: 2026-01-18 publisher: "Fundacja Dobre Państwo" canonical: https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/potega-i-postep-jak-technologia-sluzy-wladzy-lub-ludziom lang: pl description: "Odkryj, jak potęga i postęp technologii wpływają na społeczeństwo. Dowiedz się, czy AI służy władzy czy ludziom. Sprawdź analizę machine usefulness i działaj!" keywords: ["Potęga i postęp", "iluzja AI", "machine usefulness", "so-so automation", "produktywność krańcowa", "siły przeciwważne", "Daron Acemoglu", "human-in-the-loop", "akceleracjonizm korporacyjny", "instytucje ekstraktywne", "wagon produktywności", "model przychodowy", "automatyzacja", "popyt na pracę", "innowacja"] --- # Potęga i postęp: jak technologia służy władzy lub ludziom > Odkryj, jak potęga i postęp technologii wpływają na społeczeństwo. Dowiedz się, czy AI służy władzy czy ludziom. Sprawdź analizę machine usefulness i działaj! Autor: Fundacja Dobre Państwo Opublikowano: 2026-01-18 Wydawca: Fundacja Dobre Państwo URL: https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/potega-i-postep-jak-technologia-sluzy-wladzy-lub-ludziom --- ## 1. Iluzja AI: prymat autonomii nad użytecznością maszyn Artykuł analizuje fundamentalny spór o kierunek rozwoju technologii: czy ma ona służyć autonomii maszyn, czy wzmacnianiu ludzkich możliwości. **Iluzja AI** to dążenie do stworzenia systemów zastępujących człowieka, gdzie staje się on jedynie „błędem w procesie”. Alternatywą jest **machine usefulness** – projektowanie maszyn jako narzędzi zwiększających ludzką sprawczość i kompetencje, a nie ich substytutów. ## 2. Automatyzacja so-so: niska wydajność niszczy miejsca pracy Dominująca obecnie automatyzacja typu **so-so** (taka sobie) wypiera pracowników w zadaniach o niskiej wartości, nie generując jednak skoku produktywności. Taka innowacja niszczy miejsca pracy, ale nie tworzy nowych, dobrze płatnych ról, co prowadzi do gospodarczej stagnacji. ## 3. Wagon produktywności: iluzja powszechnego dobrobytu Należy obalić mit **wagonu produktywności**, który zakłada, że wzrost wydajności automatycznie podnosi płace. Lokomotywa technologii może odjechać sama, jeśli nie zostanie sprzęgnięta z instytucjami dbającymi o sprawiedliwy podział zysków i udział pracowników w sukcesie. ## 4. Produktywność krańcowa: realny miernik wartości pracownika **Produktywność krańcowa** to realny przyrost wartości wynikający z pracy dodatkowej osoby. Jeśli technologia czyni człowieka marginalnym dodatkiem do maszyn, popyt na pracę spada, a płace tkwią w miejscu, nawet gdy ogólne zyski korporacji gwałtownie rosną. ## 5. Wizja elit: monopol na kierunek innowacji technologicznych Obecny kierunek innowacji to **wizja elit**, dla których „autonomia” jest hasłem do budowy renty z kapitału. Ten schemat selekcji sprawia, że fundusze płyną do projektów zastępujących ludzi, zamiast wzmacniać rzemiosło i współpracę. ## 6. Model reklamowy: algorytmiczna erozja debaty demokratycznej Cyfrowy **model reklamowy** monetyzuje ludzką uwagę poprzez inwigilację. Algorytmy premiują treści polaryzujące i budzące gniew, co niszczy namysł niezbędny dla demokracji, zastępując go pętlą bodźca i reakcji. ## 7. Siły przeciwważne: społeczny hamulec technokratycznej władzy **Siły przeciwważne**, takie jak związki zawodowe i prawo antymonopolowe, są niezbędne, by narzucić ograniczenia elitom technologicznym. To one stanowią *system ABS*, który sprawia, że innowacja nie staje się narzędziem wywłaszczenia. ## 8. Średniowieczne młyny: lekcja o monopolu i przymusie techniki Historia **średniowiecznych młynów** uczy, że technika nie jest neutralna. Choć zwiększały wydajność, służyły wyłącznie panom feudalnym jako narzędzie monopolu, nie poprawiając losu 90% populacji pozbawionej praw do postępu. ## 9. Rewolucja przemysłowa: wiek wyzysku przed wzrostem płac W **rewolucji przemysłowej** wzrost wydajności przyniósł powszechny dobrobyt dopiero po dekadach walki o reformy demokratyczne. Bez sił przeciwważnych maszyny służyły jedynie dyscyplinie fabrycznej i degradacji jakości życia robotników. ## 10. Scenariusze AI: między rynkowym monopolem a regulacją Przyszłość AI waha się między **monopolem korporacyjnym** a przełomem instytucjonalnym. Kluczowe jest, czy organizacje przeprojektują pracę wokół nowych zadań, czy ograniczą się do cięcia kosztów, ryzykując destabilizację polityczną. ## 11. Komplementarność asymetryczna: dominacja maszyn Współczesna **komplementarność asymetryczna** to pułapka: człowiek pozostaje w procesie, ale tylko po to, by odpowiadać za błędy systemu, nad którym nie ma realnej władzy ani prawa do audytu algorytmów. ## 12. Podatki i regulacje: wymuszanie użyteczności maszyn Niezbędne są **podatki od reklam cyfrowych** oraz silne prawo konkurencji. To instrumenty, które mogą siłą zmienić system bodźców, zmuszając firmy do inwestowania w narzędzia wzmacniające kompetencje pracowników. ## 13. Oligarchia wizji: dyktat Doliny Krzemowej nad przyszłością **Oligarchia wizji** kontroluje kapitał finansowy i narracyjny, narzucając światu przekonanie o nieuchronności automatyzacji. Przeciwwagą musi być pluralizm instytucjonalny, pozwalający testować różne ścieżki rozwoju. ## 14. Machine usefulness: filary nowego ładu technologicznego Program **machine usefulness** opiera się na czterech filarach: zwiększaniu sprawczości ludzi, tworzeniu nowych zadań, dostarczaniu rzetelnej informacji oraz budowie otwartych platform współpracy zamiast systemów nadzoru. ## 15. Fałszywa teleologia: technologia to wybór, nie przeznaczenie Należy odrzucić **fałszywą teleologię**: technologia nie ma własnych celów i nie prowadzi nas nieuchronnie do lepszego świata. W epoce algorytmów kluczowe staje się pytanie: czy technologia ma nas wzmacniać, czy kontrolować? Odpowiedź na nie zdecyduje o tym, czy przyszłość będzie manifestacją naszej kreatywności, czy jedynie echem naszych lęków. Postęp to nie przeznaczenie, lecz *wynik instytucjonalnych wyborów*. --- W epoce algorytmów, które kształtują naszą rzeczywistość, kluczowe staje się pytanie: czy technologia ma nas wzmacniać, czy tylko kontrolować? Czy staniemy się architektami maszyn, które służą człowiekowi, czy też pionkami w grze, gdzie zysk jest jedynym prawem? Odpowiedź na to pytanie zdecyduje o tym, czy przyszłość będzie manifestacją naszej kreatywności, czy też jedynie echem naszych lęków. --- Słowa kluczowe: Potęga i postęp, iluzja AI, machine usefulness, so-so automation, produktywność krańcowa, siły przeciwważne, Daron Acemoglu, human-in-the-loop, akceleracjonizm korporacyjny, instytucje ekstraktywne, wagon produktywności, model przychodowy, automatyzacja, popyt na pracę, innowacja --- Fundacja Dobre Państwo · https://dobrepanstwo.org/szkatulka-kosztownosci/potega-i-postep-jak-technologia-sluzy-wladzy-lub-ludziom