Wprowadzenie
Baśń to nie tylko fantastyczna opowieść, lecz precyzyjny model racjonalności. Dorota Bełtkiewicz proponuje rekonstrukcję formalno-pragmatyczną tych narracji, badając fundamentalne warunki ich rozumienia. Zamiast katalogować fabuły, autorka analizuje baśnie przez pryzmat dwóch reżimów: działania nastawionego na skuteczność oraz dążenia do porozumienia. Czytelnik dowie się, jak cztery wymiary racjonalności – prawdziwość, słuszność, autentyczność i sens – kształtują nasze postrzeganie świata w tradycji europejskiej i arabskiej.
Rekonstrukcja formalno-pragmatyczna: dualizm etyczny i topografia inicjacji
Analiza Bełtkiewicz pokazuje, że Bóg i Diabeł to operatorzy sensu porządkujący ludzki los. W tradycji arabskiej Bóg stanowi wszechobecną ramę każdego aktu, a poddanie się Jego woli ukierunkowuje na cierpliwość. W Europie racjonalność częściej opiera się na magii i technice symbolicznej. Diabeł natomiast testuje spójność naszych roszczeń – w Europie bywa omylny i pragmatyczny, w świecie islamu jego rolę przejmują dżinny wpisane w boską ekonomię prób.
Matka i macocha polaryzują wzorce kultury: od europejskiej zazdrości o zasoby po arabski kod honoru i czystości rodowodu. Ta dynamika wpisana jest w konkretną przestrzeń. Las i pustynia nie są tłem, lecz polami inicjacji. Las zmusza do odczytywania znaków, a pustynia intensyfikuje odniesienie do transcendencji. To tutaj bohaterowie uczą się odróżniać czystą skuteczność od moralnego uznania wspólnoty.
Sen, śmierć i zwierzęta: oniryczne narzędzia poznania i media moralności
W strukturze baśni sen pełni funkcję poznawczą – to mechanizm weryfikacji sensu i legitymizacji działania. Z kolei śmierć definiowana jest jako wspólnotowy depozyt wiedzy ostatecznej. Formuła „śmierć jest wiedzą” sugeruje, że jest to moment samowiedzy przekraczającej granice świata. Zwierzęta stają się zoomorficznymi mediami moralności: ptaki niosą nadzieję, a pies i wilk ucieleśniają normatywne granice – od rytualnej nieczystości w islamie po obronę wspólnoty przed agresją w Europie.
Liczby trzy i siedem tworzą matematyczną gramatykę fabuły. Trójka narzuca logikę gradacji i proceduralnej kompletności (trzy próby), natomiast siódemka symbolizuje nieskończoną obfitość i pełnię. Ta arytmetyka nie jest zabobonem, lecz precyzyjną notacją procesu, w którym bohater musi spełnić określone warunki, by osiągnąć ostateczne rozwiązanie.
Rodzina i religia: uniwersalny model etyki komunikacyjnej
Rodzina i religia konstytuują horyzont uzasadniania wartości. W modelu arabskim klan gwarantuje bezpieczeństwo, w europejskim – deficyt matczynej opieki zmusza do indywidualizacji. Kluczowa jest różnica między archetypem a symbolem: archetypy są tożsame jako aprioryczne formy doświadczenia, ale symbole oddają kulturowy koloryt. Baśń realizuje w ten sposób politykę sensu, służąc edukacji moralnej poprzez rytm przejść między motywami.
Ostatecznie baśń jawi się jako uniwersalny model etyki komunikacyjnej. Pozwala ona na współistnienie różnych kultur, o ile uznają one wspólne formy sensu. Struktura ta godzi racjonalność wertykalną (poddanie transcendencji) z horyzontalną (autonomiczne działanie). Dzięki temu opowieść staje się dialogiem pokoleń, budującym fundament dla wspólnego, ludzkiego doświadczenia ponad podziałami.
Podsumowanie
Baśnie, choć zakorzenione w konkretnych tradycjach, odsłaniają uniwersalne pragnienie sensu i porozumienia. Analiza Doroty Bełtkiewicz dowodzi, że te pradawne narracje są w istocie zaawansowanymi modelami racjonalności, które uczą nas koordynacji działań w złożonym świecie. Czy w dobie technologicznej skuteczności nie powinniśmy powrócić do baśni, by na nowo odkryć moc wspólnotowej mądrości? Może to właśnie w nich odnajdziemy klucz do budowania mostów między indywidualnym losem a zbiorową tożsamością.