Wprowadzenie
Współczesny kapitalizm nie jest jednolitym systemem. To dynamiczna struktura, w której o sukcesie decyduje dystrybucja kompetencji: prawo do alokacji kapitału, ochrona zasobów oraz definicja uprawnionego bogacenia się. Kluczem do zrozumienia rozwoju jest koncepcja maszyny wzrostu – zestawu warunków instytucjonalnych promujących innowacyjność. Artykuł analizuje cztery modele kapitalizmu, ich wewnętrzne sprzeczności oraz mechanizmy, które sprawiają, że jedne gospodarki rozkwitają, a inne grzęzną w stagnacji.
Typologia Baumola: cztery reżimy kapitalizmu
Wyróżniamy cztery idealne typy kapitalizmu: przedsiębiorczy (rozproszona innowacja), wielkich firm (rutynowa produkcja), sterowany (państwowa selekcja) oraz oligarchiczny (ochrona elit). Fundamentem postępu jest przedsiębiorczość innowacyjna, która – w przeciwieństwie do replikacyjnej – „twórczo niszczy” stary porządek, zamiast tylko go powielać.
Kapitalizm oligarchiczny jest systemowo nieefektywny, ponieważ nagradza lojalność polityczną zamiast rynkowej sprawności. Prowadzi to do powstawania martwego kapitału – realnych zasobów, których z powodu barier biurokratycznych nie można wykorzystać jako zabezpieczenia kredytowego ani włączyć w obieg inwestycyjny. W takim systemie talent przedsiębiorczy dryfuje w stronę działań destrukcyjnych lub rentierskich.
Maszyna wzrostu: instytucjonalny napęd gospodarki
Trwały rozwój zależy od czterech fundamentów: niskich barier wejścia i wyjścia, premiowania produktywności, ograniczania lobbingu oraz wymuszania konkurencji. Struktura nagród w gospodarce decyduje o tym, czy jednostki wybiorą innowację, czy jałowe poszukiwanie przywilejów. Jeśli lobbing jest bardziej opłacalny niż tworzenie nowych dóbr, maszyna wzrostu ulega zatarciu.
W modelach dysfunkcyjnych, zwłaszcza oligarchicznych, dominuje systemowa ucieczka od odpowiedzialności. Ryzyko jest eksternalizowane: elity prywatyzują zyski z ryzykownych projektów, podczas gdy straty są uspołeczniane przez budżet państwa lub system bankowy. To zjawisko niszczy mechanizm rynkowej nauki na błędach i zniekształca alokację kapitału.
Aporie systemowe: wewnętrzne sprzeczności reżimów
Każdy reżim kapitalistyczny skrywa aporię – logiczną sprzeczność. Kapitalizm wielkich firm potrzebuje stabilności, która jednocześnie hamuje przełomy. Państwo sterowane odnosi sukcesy przy imitacji technologii, lecz traci przewagę epistemiczną na granicy innowacji, nie wiedząc, który kierunek rozwoju wybierze rynek. Ewolucję tych systemów wymusza zazwyczaj dopiero presja zewnętrzna, taka jak kryzysy walutowe lub bankructwa.
Różnice te ilustruje starcie Izraela z Francją. Model izraelski to zdecentralizowana, zwinna sieć innowacji, podczas gdy francuski opiera się na państwowym etatyzmie i hierarchii korporacyjnej. Obecnie globalny kapitał i przepływ informacji ograniczają suwerenność państw – politycy stają się klientami platform technologicznych, które kontrolują infrastrukturę komunikacji z wyborcami.
Podsumowanie
Analiza reżimów kapitalistycznych pokazuje, że „dobra polityka gospodarcza” jest zaledwie pochodną głębszej architektury instytucjonalnej. Każdy z systemów nosi w sobie zarodki własnej degeneracji, a próba radykalnego wzmocnienia jednej funkcji często prowadzi do autodestrukcji. Czy w świecie zdominowanym przez globalne przepływy danych możliwe jest zbudowanie idealnej maszyny wzrostu? Pozostaje pytanie, czy jedyną drogą nie jest ciągłe balansowanie między sprzecznymi siłami wolności i kontroli.