Wprowadzenie
Współczesna debata o dochodzie podstawowym to nie kosmetyczna korekta, lecz próba zmiany paradygmatu dystrybucji bogactwa. Guy Standing proponuje nową umowę społeczną, która odpowiada na kryzys kapitalizmu rentierskiego. Zamiast warunkowej jałmużny, otrzymujemy koncepcję dywidendy społecznej, należnej każdemu z tytułu współuczestnictwa w historycznym dziedzictwie. Artykuł analizuje, jak bezwarunkowy transfer pieniężny może stać się fundamentem wolności w świecie zdominowanym przez niepewność i technologiczną rewolucję.
Osiem gigantów Standinga: bariery wolności prekariatu
Standing identyfikuje osiem gigantów współczesności: nierówność, brak bezpieczeństwa, dług, stres, prekariat, robotyzację, kryzys ekologiczny oraz populizm. Te zjawiska tworzą sieć wzajemnych wzmocnień. Niestabilność prekariatu: paliwo dla neofaszyzmu pokazuje, że lęk przed degradacją rodzi podatność na autorytarne obietnice. Chroniczny stres: erozja kapitału poznawczego prekariatu drastycznie obniża zdolności analityczne, zmuszając do szkodliwych strategii krótkoterminowych. W efekcie prekariat: demontaż relacji obywatel-państwo przekształca obywateli w petentów, których egzystencja zależy od „błagania” o warunkowe wsparcie.
Universal Credit: mechanizm kontroli i niepewności
Brytyjski Universal Credit to systemowa antyteza wolności, służąca reprodukcji niepewności. Systemy warunkowe: pułapki logiczne i koszty biurokracji sprawiają, że marginalne stawki opodatkowania przy podejmowaniu pracy przekraczają 80%, czyniąc aktywność zawodową ekonomicznie nieracjonalną. W sporze dochód podstawowy vs. gwarancja pracy: spór o wolność Standing wykazuje, że państwowe programy zatrudnienia odtwarzają paternalistyczną strukturę władzy. Tymczasem fiński eksperyment: dobrostan bez spadku aktywności dowiódł, że bezwarunkowość poprawia zdrowie psychiczne i poczucie bezpieczeństwa bez negatywnego wpływu na rynek pracy.
Zasada Paine'a: rekompensata za utratę dóbr wspólnych
Etycznym rdzeniem projektu jest zasada Paine'a: rekompensata za utratę dóbr wspólnych. Dochód podstawowy to udział w rencie z zasobów takich jak ziemia, dane czy wiedza. Ekodywidendy: finansowanie transformacji klimatycznej pozwalają na zwrot podatków węglowych obywatelom, neutralizując ich regresywny charakter. Dochód podstawowy: tarcza przed skutkami automatyzacji chroni przed lękiem przed robotyzacją, czyniąc z niej wspólny zysk. Choć globalny biznes: poparcie dla transferów bezwarunkowych rośnie w obawie o popyt konsumencki, socjaldemokracja: opór wobec demontażu etosu pracy wciąż preferuje tradycyjne, paternalistyczne usługi publiczne.
Podsumowanie
Bezwarunkowy dochód podstawowy to próba przecięcia węzła gordyjskiego współczesnych kryzysów. Czy w świecie, w którym roboty przejmują obowiązki, stanie się on nową formą obywatelstwa zapewniającą godność? Choć krytycy wskazują na ryzyka inflacyjne, wartość wyzwalająca tego rozwiązania wydaje się większa niż jego koszt pieniężny. Stoimy przed pytaniem, czy jesteśmy gotowi na rewolucję w myśleniu o sprawiedliwości, zastępując logikę podejrzliwości logiką zaufania i wspólnego dziedzictwa.