Wprowadzenie
Współczesna ekonomia opiera się na pojęciach, które Matthias Attig określa mianem Zwieschlächtigkeit – dwoistości natury. Kategorie takie jak pieniądz czy towar są jednocześnie konkretne i abstrakcyjne, materialne i umowne. Artykuł analizuje te aporie, odwołując się do myśli Marksa, Webera i Knappa, oraz bada ich wpływ na współczesny kapitalizm cyfrowy. Zrozumienie tej dwoistości pozwala dostrzec, dlaczego modele ekonomiczne często rozmijają się z praktyką i jak globalne potęgi – od USA po świat arabski – próbują zarządzać tym paradoksem w dobie sztucznej inteligencji.
Filozoficzne fundamenty: Marks, Knapp i Weber
U Marksa dwoistość towaru wykracza poza proste rozróżnienie funkcji; to ontologiczne rozszczepienie między wartością użytkową a wymienną. Pieniądz staje się tu najwyższą aporią – musi być zarazem rzeczą o określonej wartości i abstrakcyjnym znakiem. Nominalizm Knappa próbuje leczyć system gospodarczy z iluzji materialności, definiując pieniądz jako performatywny akt państwa, który wyznacza środek płatniczy. Z kolei typy idealne Webera pokazują dwoistość natury pojęć: teoretyczne konstrukcje, choć hipotetyczne, stają się normatywnymi wzorcami aktywnie kształtującymi rzeczywistość gospodarczą poprzez autoreferencję.
Logika systemu i globalne modele pieniądza
Logiczna sprzeczność pojawia się, gdy uznajemy pieniądz za czysty znak (P), ale w praktyce traktujemy go jak substancję (Q). Aby utrzymać stabilność (R), system wymaga instytucjonalnych amortyzatorów, inaczej aporia ta prowadzi do kryzysów. Różne cywilizacje odmiennie dyscyplinują tę dwoistość. Świat arabski stosuje teologię, by wiązać pieniądz z realnymi aktywami. USA stawiają na pragmatyczny realizm rynkowy i stablecoiny. Unia Europejska wybiera drogę regulacyjną, budując CBDC (cyfrowe waluty banków centralnych) jako nową architekturę zaufania publicznego. Współczesny chartalizm i MMT przypominają, że pieniądz to przede wszystkim zobowiązanie państwowe, a nie towar.
Sztuczna inteligencja i nowa semantyka wymiany
Sztuczna inteligencja redefiniuje semantykę wymiany, wprowadzając fetyszyzm algorytmiczny. Decyzje ekonomiczne zostają odcięte od ludzkiego doświadczenia i przeniesione w sferę logiki maszynowej, co zdejmuje odpowiedzialność z uczestników rynku. Globalny biznes adaptuje się do trójpoziomowej struktury pieniądza, łączącej waluty państwowe, komercyjne i prywatne tokeny. Choć tokenizacja optymalizuje płynność, generuje nowe ryzyka systemowe związane z koncentracją cyfrowej infrastruktury. Dwoistość pojęć należy jednak traktować jako szansę na projektowanie bardziej refleksyjnych instytucji, które zamiast ukrywać sprzeczności, poddają je krytycznej dyskusji.
Podsumowanie
Przyszłość pieniądza i wymiany zależy od gotowości do zaakceptowania wbudowanej w nie dwoistości, zamiast iluzorycznego dążenia do jej usunięcia. Świadomość własnej Zwieschlächtigkeit staje się fundamentem odpowiedzialnej polityki gospodarczej. Zamiast szukać idealnych algorytmów, musimy budować przestrzenie, w których moralne i społeczne konsekwencje technologii finansowych będą jawnie uzasadniane przez wspólnotę. Czy odważymy się spojrzeć prawdzie w oczy i przyjąć ten paradoks jako trwały element naszej rzeczywistości ekonomicznej?