Wprowadzenie
Współczesny system gospodarczy opiera się na lęku, który Albena Azmanova nazywa kapitalizmem prekaryjności. W tym modelu niepewność jutra nie jest błędem, lecz narzędziem stabilizacji władzy. Artykuł analizuje radykalną propozycję autorki: konieczność eliminacji konkurencji, zysku i produktywizmu jako fundamentów życia społecznego. Nie chodzi o likwidację rynku, lecz o odebranie mu roli najwyższego sędziego decydującego o prawie do egzystencji. Czytelnik dowie się, jak subwersja – metodyczne podważanie logiki systemu od wewnątrz – może stać się drogą do odzyskania autonomii i budowy ekonomii politycznej zaufania.
Kapitalizm prekaryjności: systemowy lęk o przetrwanie
Według Azmanovej kapitalizm prekaryjności to porządek, w którym przymus konkurencyjnej produkcji zysku stał się warunkiem przetrwania. W tym układzie przymus konkurencji nie jest faktem ekonomicznym, lecz normatywnym dogmatem: musisz przyspieszać, by nie zniknąć. Autorka postuluje eliminację tych filarów, co w praktyce oznacza dekomodyfikację, czyli odtowarowienie podstawowych środków do życia. Celem jest rozłączenie ludzkiej egzystencji od kontraktu pracy, aby zysk przestał być nadrzędnym uzasadnieniem decyzji publicznych. Tylko w ten sposób można zdemontować tyranię produktywizmu, która zmienia człowieka w projekt nieustannej optymalizacji.
Kryzys kryzysu i państwo bogatego wujka
Współczesne instytucje wykorzystują zjawisko kryzysu kryzysu – stan zapalny staje się permanentnym środowiskiem rządzenia, służącym do wymuszania dyscypliny. W tym kontekście wyłania się model państwa bogatego wujka. Jest to państwo selektywne, które w imię bezpieczeństwa uspołecznia ryzyko wielkich korporacji, jednocześnie prywatyzując ich zyski. Azmanova wskazuje na potrójną pętlę dominacji: relacyjną (nierówności), strukturalną (reguły gry) oraz systemową (imperatyw akumulacji). Klasyczne reformy często wpadają w paradoks emancypacji – walcząc o równy dostęp do rynku, jedynie wzmacniają jego legitymizację, nie naruszając przymusu walki o byt. Bez głębokiej zmiany grozi nam technofeudalizm, gdzie dostęp do infrastruktury staje się nową formą renty.
Subwersja i ekonomia polityczna zaufania
Alternatywą dla gwałtownej rewolucji jest subwersja, czyli "pasywna rewolucja" zmieniająca logikę systemu bez burzenia jego murów. Wymaga ona wprowadzenia nowych praw do czasu (redukcja czasu pracy, prawo do bycia offline) oraz praw do informacji (transparentność algorytmów zarządzających). Ekonomia polityczna zaufania to stan instytucjonalny, w którym obywatele mogą podejmować decyzje bez paraliżującego strachu przed degradacją. Aby zapobiec przechwyceniu buntu przez elity, konieczne są instytucje antyprzechwycenia – mechanizmy czyniące decyzje władzy realnie poddawalnymi krytyce. Choć krytycy zarzucają projektowi brak realizmu, Azmanova odpowiada, że przymus jest wytworem instytucji, a te są zmienialne. Zaufanie instytucjonalne staje się więc warunkiem przetrwania nowego, sprawiedliwego ładu.
Podsumowanie
Czy w świecie, gdzie kryzys stał się techniką rządzenia, subwersja ma szansę powodzenia? Analiza Azmanovej dowodzi, że niesprawiedliwość naszych czasów to przede wszystkim przymus podporządkowania życia logice, której nikt demokratycznie nie wybrał. Wyjście z tej pułapki wymaga odwagi do kwestionowania fundamentów systemu. Możemy pozostać przy fatalizmie w przebraniu realizmu, akceptując przymus jako twardą rzeczywistość, albo podjąć próbę przebudowy instytucji. Ostatecznie spór o zysk i konkurencję jest sporem o to, czy potrafimy wyobrazić sobie przyszłość, w której zaufanie zastępuje strach jako główny motor społecznej dynamiki.