Wprowadzenie: Etyka jako mapa emancypacji
Książka Marii Kostyszak „Etyka osobista” to manifest filozoficzny, który rzuca wyzwanie tradycyjnemu rozumieniu moralności. Autorka przekonuje, że klasyczna etyka normatywna, oparta na sztywnych regułach i logice, jest anachronizmem w płynnej nowoczesności. Zamiast gotowych recept, otrzymujemy zaproszenie do myślenia, w którym refleksja etyczna jest nierozerwalnie spleciona z materią życia. Czytelnik dowie się, jak filozofia różnicy, sztuka i technika mogą stać się narzędziami odzyskiwania podmiotowości. To podróż ku etyce, która nie tylko ocenia, ale przede wszystkim przemienia nasze formy życia.
Dekonstrukcja i genealogia: Demontaż norm moralnych
Fundamentem metodologii Kostyszak jest dekonstrukcja i genealogia. Wykorzystując myśl Foucaulta i Derridy, autorka demaskuje normy moralne jako historyczne konstrukty władzy, a nie prawdy absolutne. Pozwala to ujawnić, że to, co uznajemy za „naturalne” – np. sposób traktowania niepełnosprawności – jest wynikiem konkretnych uwarunkowań społecznych. Autorka identyfikuje kluczowe formy zniewolenia świadomości: logocentryzm (dyktaturę rozumu), automatyzm myślenia oraz presję opinii publicznej.
Odpowiedzią na te ograniczenia jest Teoria Aktora-Sieci (ANT) Brunona Latoura, stanowiąca fundament etyki planetarnej. W tym ujęciu moralność nie ma jednego centrum; jest rozproszona w dynamicznej sieci relacji między ludźmi, zwierzętami i artefaktami. Etyka przestaje być zbiorem zakazów, a staje się uważnością na wpływ naszych działań na całą sieć powiązań, przekraczając ciasny antropocentryzm.
Technika jako relacja i narzędzie troski
Współczesna filozofia techniki przechodzi radykalną zmianę: etyka relacji wypiera model odpowiedzialności. Dawniej etykę techniki traktowano jako system „hamulców” przed katastrofą. Dziś technika nie jest już zewnętrznym narzędziem, lecz modus istnienia, który współtworzy ludzką kondycję. Kostyszak postuluje powrót do greckiego rozumienia techne – techniki jako sztuki „wprowadzania prawdy w piękno”, która otwiera nowe możliwości bytu, zamiast jedynie narzucać kontrolę.
W ten nurt wpisuje się ekofeminizm, który redefiniuje relację między techniką a troską. Krytykując patriarchalną eksploatację przyrody i ciał, ekofeminizm proponuje innowację pozbawioną przymusu hierarchii. W centrum stawia cielesność i emocje jako pełnoprawne źródła wiedzy etycznej. Ciało, z jego kruchością i zdolnością do współodczuwania, staje się miejscem oporu przeciwko jałowej, technokratycznej efektywności.
Sztuka i pedagogika: Laboratorium nowej wrażliwości
Sztuka pełni rolę laboratorium emancypacji, pozwalając podmiotowi wyzwolić się z automatyzmów. Twórczość Krzysztofa Kieślowskiego czy Elżbiety Jabłońskiej to „filozofia stosowana” – ucieleśnienie etyki w konkretnych sytuacjach i gestach. Ta wrażliwość znajduje odzwierciedlenie w nowych modelach edukacyjnych. Pedagogika bliskości Wioli Ostasiewicz oraz pedagogika zaangażowania Katarzyny Kuczyńskiej odrzucają chłodny dystans na rzecz wzajemności i „ekonomii ocalania” wartości kulturowych.
Ważnym elementem tego projektu jest panoramiczny pacyfizm. Wymusza on głęboką rewizję narracji historycznych – przejście od gloryfikacji bitew ku docenieniu społecznej czułości. Pacyfizm egzystencjalny, inspirowany m.in. przez Swietłanę Aleksijewicz, nie jest naiwną utopią, lecz osobistą decyzją o nieuczestniczeniu w mechanizmach przemocy. Sztuka antymilitarna demaskuje patos wojny, otwierając przestrzeń dla autentycznego spotkania z „innym”.
Podsumowanie: Wyobraźnia jako medium etyczne
Etyka osobista Marii Kostyszak to projekt integrujący wyobraźnię, cielesność i techniczność w spójną całość. Kiedy filozofia spotyka sztukę, refleksja zyskuje konkretną fakturę, zapach i ciężar. W tym procesie wyobraźnia staje się kluczowym medium etycznym, pozwalającym deprogramować nasze społeczne automatyzmy. Etyka, która rezygnuje z wyobraźni, staje się bezsilna wobec rzeczywistości przeładowanej danymi, lecz pozbawionej sensu. Ostatecznie techne odzyskuje swoją moc, stając się sprawczą nie przez nakaz, ale przez subtelne odsłonięcie nowych dróg współistnienia w usieciowionym świecie.