Jedność sacrum i profanum: fundament władzy w islamie
Islam to system totalny, który od zarania nie uznaje zachodniego rozdziału między sferą duchową a świecką. Kluczowym pojęciem jest umma – wspólnota wiernych, w której prawo, moralność i polityka tworzą nierozerwalną tkankę. W tej cywilizacji władza ma charakter wielowymiarowy, łącząc religijną legitymację z realnym zarządzaniem państwem.
Zrozumienie tej specyfiki pozwala pojąć nie tylko historyczne kalifaty, ale i współczesną dynamikę polityczną Bliskiego Wschodu. Artykuł analizuje, jak tradycyjne instytucje ewoluowały w unikalne modele rządów w Maroku, Egipcie i Arabii Saudyjskiej.
Kalif, sułtan i emir: religijne źródła przywództwa
Historycznym fundamentem przywództwa był kalif – następca Mahometa, którego misją było administrowanie ummą i strzeżenie objawionego prawa. Z czasem, obok autorytetu religijnego, wykształciły się funkcje świeckie. Sułtan uosabiał realną siłę militarną i polityczną, natomiast emir pełnił rolę lokalnego dowódcy, często przekształcając swoje prowincje w dziedziczne księstwa.
Administrację wspierał wezyr, działający jako doradca i odpowiednik dzisiejszego premiera. System prawny opierał się na dwóch filarach: muftim, który poprzez fatwy interpretował szariat, oraz kadim – sędzim rozstrzygającym spory majątkowe i rodzinne. Te instytucje dowodzą, że w islamie prawo religijne zawsze stanowiło fundament porządku publicznego.
Marokańska monarchia i hybrydowy model Egiptu
Maroko reprezentuje unikalną monarchię sakralną. Król, jako „Przywódca Wiernych” z dynastii Alawitów, wywodzi swoją legitymację bezpośrednio od Proroka. Taki status pozwala mu monopolizować interpretację sacrum i skutecznie neutralizować opozycję islamistyczną poprzez jej integrację z systemem (tzw. kooptacyjny autorytaryzm).
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w Egipcie, gdzie funkcjonuje model hybrydowy. Państwo instrumentalizuje religię, podporządkowując sobie instytucje takie jak uniwersytet Al-Azhar. Ulemowie stali się tam urzędnikami legitymizującymi linię polityczną reżimu. Ten sakralizowany autorytaryzm służy dyscyplinowaniu społeczeństwa, co przejawia się m.in. w jurydycznej marginalizacji kobiet i ścisłej kontroli organizacji obywatelskich.
Teokratyczny legalizm i wahhabizm w Arabii Saudyjskiej
Arabia Saudyjska to modelowy przykład monarchii absolutnej opartej na teokratycznym legalizmie. Rolę konstytucji pełnią tam Koran i Sunna, co wyklucza świeckie ustawodawstwo. Fundamentem państwa jest sojusz dynastii Saudów z wahhabizmem – ultrakonserwatywną doktryną, która tłumi pluralizm i wymusza ścisłą dyscyplinę społeczną.
Dzięki dochodom z ropy państwo stworzyło zjawisko petro-islamu, eksportując swoją wizję religii na świat. Obecnie system ten mierzy się z wewnętrzną presją reformatorską oraz ruchem Sahwa, który łączy myśl islamistyczną z aktywizmem politycznym. Władza stara się balansować między tradycyjną dogmatyką a koniecznością modernizacji, utrzymując jednak pełną kontrolę nad procesem interpretacji prawa.
Podsumowanie: alternatywna kosmologia polityczna
Zachodnie kategorie politologiczne często zawodzą w opisie świata islamu, ponieważ opierają się na założeniu sekularyzmu. Tymczasem umma to alternatywna kosmologia polityczna, w której prawo, etyka i polityka stanowią aksjologiczną jedność. Jak zauważał Clifford Geertz, światy tworzone przez ludzi są tak różne jak języki, którymi mówią.
Władza w islamie to nie „deficyt demokracji”, lecz obcy kod symboliczny, który domaga się odczytania z pasją tłumacza, a nie misjonarza. To system, w którym jednostka i społeczeństwo trwają w nierozerwalnym splocie z boskim ładem, tworząc porządek odporny na proste próby zachodniej modernizacji.