Nexus Harariego: między prawdą a porządkiem społecznym

Wprowadzenie

W erze cyfrowej nadmiar danych nie przekłada się na wiedzę. Yuval Noah Harari w książce „Nexus” demaskuje ten paradoks. Twierdzi, że główną funkcją informacji nie jest odzwierciedlanie prawdy, lecz spajanie społeczeństw – często za pomocą fikcji. Analizując rolę mitów, biurokracji i demokracji, ukazuje odwieczne napięcie między prawdą a porządkiem społecznym. W dobie AI to wyzwanie staje się kluczowe dla naszej przyszłości.

Informacja jako narzędzie tworzenia więzi

Żyjemy w epoce informacyjnego przesytu, który zamiast prowadzić do prawdy, często rodzi chaos i dezinformację. Harari argumentuje, że informacja nie służy głównie wiernemu opisywaniu rzeczywistości. Jej kluczową rolą jest tworzenie więzi (connectivity) i budowanie porządku społecznego. Mity, religie czy systemy prawne to byty intersubiektywne, istniejące dzięki zbiorowej wierze, a nie zgodności z faktami.

To prowadzi do fundamentalnego rozróżnienia: informacja łączy, wiedza porządkuje prawdziwe sądy, a mądrość to sztuka podejmowania decyzji w oparciu o wartości. Więcej danych nie gwarantuje ani jednego, ani drugiego.

Prawda kontra porządek społeczny

Według Harariego prawda jest uniwersalna, ale jej przedstawienia są zawsze niepełne i selektywne. Każdy opis, nawet naukowy, oświetla tylko fragment rzeczywistości. Tu rodzi się konflikt: prawda bywa destrukcyjna dla porządku społecznego, który często opiera się na wygodnych fikcjach. Mit buduje tożsamość, biurokracja upraszcza świat do kategorii, a demokracja godzi sprzeczne interesy, tworząc przestrzeń dla kompromisu, a nie absolutnej prawdy. Totalitaryzmy XX wieku, jak nazizm i stalinizm, pokazują, co się dzieje, gdy fikcja całkowicie triumfuje. Porządek oparty na kłamstwie prowadzi do katastrofy.

AI i przyszłość prawdy

Antidotum na fikcję są mechanizmy samokorekty. Nauka, dzięki falsyfikacji hipotez, oraz demokracja, przez odwoływalność władzy, pozwalają społeczeństwom uczyć się na błędach. Jednak era sztucznej inteligencji stwarza nowe zagrożenie. Algorytmy nie dążą do prawdy, lecz optymalizują zaangażowanie, promując treści skrajne i zamykając nas w bańkach informacyjnych. Utrwalają też ludzkie uprzedzenia, na których się uczą. Krytycy zarzucają Harariemu, że jego analiza jest bardziej publicystyczna niż filozoficzna, upraszczając pojęcie prawdy i unikając głębszych pytań epistemologicznych.

Podsumowanie

Myśl Harariego stawia nas przed fundamentalnym dylematem. W świecie algorytmicznych narracji, gdzie fikcja zaciera granice z rzeczywistością, łatwo ulec dezinformacji. Kluczem do przetrwania staje się obrona instytucji pozwalających na samokorektę i krytyczne myślenie. Czy zdołamy ocalić iskrę prawdy w oceanie danych? Pytanie o to, co jest prawdziwe, pozostaje najważniejszym wyzwaniem naszych czasów.