Wprowadzenie
Amartya Sen, laureat Nagrody Nobla, proponuje pluralistyczną wizję sprawiedliwości, która przenosi ciężar z idealnych instytucji na realne życie jednostek. Artykuł analizuje, jak niti (reguły) i nyaya (rezultaty) kształtują nowoczesną etykę i globalny biznes. Dowiesz się, dlaczego sprawiedliwość to nie tylko dystrybucja zasobów, ale przede wszystkim tworzenie warunków, w których każdy ma realną szansę na wartościowe życie.
Niti i nyaya: reguły kontra sprawiedliwość urzeczywistniona
W klasycznej myśli indyjskiej niti oznacza poprawność procedur i instytucji, podczas gdy nyaya odnosi się do tego, co faktycznie wyłania się w życiu ludzi. Sen przekonuje, że teoria skupiona wyłącznie na niti jest ślepa na realne cierpienie.
Instytucjonalizm Rawlsa: pułapka idealnych schematów
Sen krytykuje transcendentalny instytucjonalizm Johna Rawlsa. Rawls szuka idealnie sprawiedliwych zasad w hipotetycznej "pozycji pierwotnej", co Sen uznaje za niewystarczające. Sama wiedza o ideale nie pozwala bowiem porównać dwóch nieidealnych stanów świata i wybrać tego, który jest mniej niesprawiedliwy.
Teoria Rawlsa vs globalizacja: granice sprawiedliwości
W dobie globalizacji model Rawlsa zawodzi, ponieważ ogranicza krąg uczestników umowy do jednej wspólnoty politycznej. Sen wskazuje, że decyzje podejmowane w jednym kraju wpływają na możności ludzi na całym świecie, co wymaga wyjścia poza parokializm narodowy.
Hinduizm, buddyzm i islam: pluralizm racjonalnej debaty
Sen czerpie z wielu tradycji: hinduistycznej idei dharmy (obowiązku), buddyjskiego współczucia (redukcji cierpienia) oraz islamskiego adl (równowagi). Ten pluralizm pokazuje, że różne systemy etyczne mogą wspólnie uzgadniać kierunki naprawy świata bez konieczności tworzenia jednej, utopijnej syntezy.
Dylemat Ardżuny: konflikt obowiązku z konsekwencjami czynu
Dialog Ardżuny z Kryszną ilustruje starcie niti z nyaya. Ardżuna, mimo obowiązku walki (niti), dostrzega tragiczne skutki wojny (nyaya). Sen wykorzystuje ten dramat, by pokazać, że obowiązek i skutek muszą być rozważane łącznie. W logice zdań: jeśli działanie zgodne z zasadą (P) nie redukuje niesprawiedliwości (nie-K), to jego moralna słuszność (S) staje się wątpliwa.
Podejście możnościowe: realna wolność ponad dobrami Rawlsa
Kluczem teorii Sena są możności (capabilities) – substancjalne wolności do bycia i działania. To przewaga nad "dobrami pierwotnymi" Rawlsa (jak dochód), które są tylko środkami. Sprawiedliwość wymaga oceny, czy jednostka faktycznie może przekształcić zasoby w realne osiągnięcia, uwzględniając jej stan zdrowia czy kontekst społeczny.
Bezstronny widz Smitha: fundament otwartej bezstronności
Sen zastępuje "zasłonę niewiedzy" otwartą bezstronnością, inspirowaną figurą bezstronnego widza Adama Smitha. Wymaga ona spojrzenia na własne działania oczami innych – także tych dalekich, na których nasze decyzje wpływają. To fundament etyki w globalnych łańcuchach dostaw.
Flexicurity i ordoliberalizm: europejskie drogi do nyaya
Model skandynawski (flexicurity) realizuje nyaya, inwestując w zdolność pracownika do adaptacji. Niemiecki ordoliberalizm kładzie nacisk na niti (reguły konkurencji). Senowska analiza pokazuje, że systemy oparte na sztywnych regułach mogą generować wykluczenie, jeśli nie dbają o realne możności osób na dole drabiny społecznej.
Standardy ESG: teoria Sena w praktyce globalnego biznesu
Współczesne standardy ESG to próba instytucjonalizacji podejścia możnościowego. Biznes przestaje pytać tylko o zysk, a zaczyna o wpływ na realne wolności interesariuszy. Efektywna władza rodzi asymetryczną odpowiedzialność: sama zdolność korporacji do zmniejszenia cierpienia generuje obowiązek działania.
Brak listy możności: główne zarzuty wobec teorii Sena
Krytycy wskazują na dwa ryzyka: brak listy możności może prowadzić do paraliżu decyzyjnego, a najsilniejsi gracze mogą próbować narzucić własne definicje tego, co ważne. Sen odpowiada, że wagi możności muszą być wynikiem ciągłej, publicznej debaty, a nie odgórnych dekretów.
Rządy przez dyskusję: demokratyzacja ładu korporacyjnego
Demokracja to dla Sena "rządy przez dyskusję". Przekłada się to na demokratyzację ładu korporacyjnego, gdzie zarządy muszą uzasadniać decyzje przed szerokim kręgiem interesariuszy. To proces iteracyjny, w którym każda strategia jest hipotezą poddawaną krytyce.
Algorytmy i klimat: nowe bariery dla sprawiedliwości
Nowe wyzwania, jak algorytmy i klimat, wymagają pytania o możności. Czy AI nie redukuje autonomii pracownika? Czy transformacja klimatyczna nie przerzuca kosztów na najuboższych? Sprawiedliwość klimatyczna to ostateczny test dla otwartej bezstronności wobec przyszłych pokoleń.
Podsumowanie
Wizja Amartyi Sena to wezwanie do porzucenia pogoni za idealnymi instytucjami na rzecz praktycznego usuwania niesprawiedliwości. Własność korporacyjna ewoluuje dziś w stronę odpowiedzialności za dobro wspólne. Prawdziwym testem naszych systemów pozostaje postać "chłopca z dworca" – symbolu zniszczonych możliwości. Sprawiedliwość realizuje się wtedy, gdy potrafimy spojrzeć na świat oczami wykluczonych i uczynić ich możności kompasem naszych działań.