Moskitiera: filtracja przepływów chroni krajowy ład
Artykuł analizuje koncepcję moskitiery Daniego Rodrika – metaforę mądrej globalizacji, która balansuje między otwartością a ochroną. Rodrik przekonuje, że rynki i państwa są dla siebie komplementarne: rynek nie potrafi sam się ufundować ani ucywilizować bez ram instytucjonalnych. Czytelnik dowie się, jak instytucje budują fundament wymiany, dlaczego hiperglobalizacja zagraża stabilności i czym charakteryzuje się Kapitalizm 3.0. Kluczem jest zrozumienie, że globalizacja powinna być narzędziem służącym celom społecznym, a nie celem samym w sobie.
Trylemat Rodrika: niemożliwa triada i złoty kaftan
Fundamentalny trylemat gospodarki światowej zakłada, że nie da się jednocześnie osiągnąć maksimum demokracji, suwerenności narodowej i hiperglobalizacji. Wybór głębokiej integracji zmusza państwa do założenia złotego kaftana – stanu, w którym polityka kurczy się do rytuału, a demokratyczne spory o podatki czy standardy pracy są kneblowane przez wymogi mobilnego kapitału. Taka hiperglobalizacja prowadzi do depolityzacji gospodarki, zastępując wybory obywateli technokratyczną koniecznością rynkową. Rodrik ostrzega: gdy ład społeczny zderza się z globalizacją, pierwszeństwo musi mieć wybór krajowy.
Ewolucja kapitalizmu: od Smitha do mądrej globalizacji
Historia gospodarcza to przejście od Kapitalizmu 1.0 (państwo minimalne) przez 2.0 (ład Bretton Woods) do poszukiwanego modelu 3.0. Nowa wizja opiera się na płytkim multilateralizmie – elastycznych regułach zarządzających stykami między systemami, zamiast siłowej harmonizacji. Różnorodność instytucji jest tu kluczowa, gdyż nie istnieje jeden uniwersalny model rozwoju. Państwa muszą zachować autonomię, by realizować klimat i autonomię (zieloną politykę) oraz chronić lokalne kontrakty społeczne przed zewnętrzną presją ujednolicania procedur.
Liberalizacja finansowa, geopolityka i test proporcjonalności
Pełna liberalizacja finansowa bez globalnych instytucji destabilizuje gospodarki, przypominając konstrukcję dachu bez ścian. Współczesna geopolityka wymusza skrócenie łańcuchów dostaw, co Rodrik nazywa mądrą globalizacją. Krytycy wskazują jednak na ryzyko protekcjonizmu i klientelizmu. Dlatego niezbędna jest wewnętrzna moskitiera – reżim antyrentierski i przejrzystość państwa, które amortyzuje szoki. Każda bariera powinna przechodzić test proporcjonalności: publiczne uzasadnienie celu i środków, by mądra globalizacja nie stała się parawanem dla nieefektywności.
Legitymizacja demokratyczna stabilizuje system handlowy
Czy w świecie globalnych przepływów jesteśmy skazani na wybór między izolacją a utratą sprawstwa? Legitymizacja demokratyczna jest fundamentem stabilności; system, który ignoruje głos obywateli, budzi bunt. Rozwiązaniem jest Kapitalizm 3.0, który uznaje prawo państw do ochrony swoich standardów, o ile nie szkodzą one sąsiadom. Odpowiednia „moskitiera” nie tylko chroni przed ukąszeniami spekulacji, ale pozwala oddychać świeżym powietrzem wymiany, wzmacniając demokratyczne sprawstwo w świecie nieodwracalnych współzależności.