Wprowadzenie
Prawdziwa wiedza rodzi się z doświadczenia, a nie z teorii. To historia gojących się ran po błędach, które nas nie zniszczyły. Nassim Taleb nazywa ten mechanizm pathemata mathemata – nauką przez bolesne doświadczenie. Systemy uczą się przez eliminację tego, co nie działa. Jednak bez skóry w grze, czyli osobistej odpowiedzialności za konsekwencje, wiedza staje się jedynie dekoracją. Racjonalność w naszym świecie nie polega na maksymalizacji zysku, lecz na unikaniu osobistej ruiny. To klucz do przetrwania.
Symetria w historii: uniwersalny kod przetrwania
Cywilizacje od wieków intuicyjnie kodowały zasadę symetrii w swoich prawach i etyce, by chronić się przed ruiną. W starożytnym prawie rodyjskim strata na morzu była sprawą wspólną, a nie prywatną katastrofą. Ekonomia islamska zakazuje kontraktów obarczonych rażącą niejasnością (gharar), które tworzą toksyczną asymetrię informacyjną. Judaizm w Talmudzie podkreśla absolutną uczciwość transakcji, gdzie intencja jest równie wiążąca co słowo. Z kolei konfucjanizm formułuje zasadę wzajemności (shù): „Czego sam nie chcesz, nie czyń innym”. Wszystkie te tradycje rozumiały, że asymetria niszczy zaufanie i rozsadza wspólnotę od środka.
Brak odpowiedzialności: erozja wiedzy i systemów
Gdy brakuje osobistej odpowiedzialności, systemy stają się kruche. Widać to w mediach, gdzie nagradza się klikalność, a nie prawdę. W nauce, gdzie rytuał publikacyjny zastępuje testy praktyczne. Oraz w polityce, gdzie decydenci rzadko ponoszą koszty swoich błędów. Prowadzi to do patologii nazwanej „problemem Boba Rubina”: prywatyzacji zysków i uspołecznienia strat. Asymetria informacji, jak pokazał George Akerlof na przykładzie rynku używanych aut, potrafi zniszczyć całe sektory gospodarki. Podobnie globalne łańcuchy dostaw pokazują, jak jedno lokalne zaburzenie może wywołać globalny kryzys, gdy ryzyko jest nierówno rozłożone.
Racjonalność to unikanie ruiny, nie optymalizacja
Racjonalność w złożonych systemach nie jest matematyczną optymalizacją, lecz sztuką przetrwania. Myśliciele tacy jak Karl Popper, Daniel Kahneman i Herbert Simon pokazali, że wiedza rośnie przez eliminację błędów (falsyfikację), a ludzkie decyzje są ograniczone. Wiedza rzetelna powstaje dzięki via negativa – usuwaniu tego, co fałszywe. Jej trwałość ocenia Efekt Lindy’ego: im dłużej coś przetrwało, tym dłużej prawdopodobnie przetrwa. Skuteczne systemy, jak dowodziła Elinor Ostrom, opierają się na lokalnej, zdecentralizowanej odpowiedzialności, gdzie ci, którzy tworzą reguły, sami ponoszą ich konsekwencje.
Podsumowanie
Wiedza, racjonalność, symetria i odpowiedzialność tworzą cztery filary ludzkiego porządku. Wiedza bez odpowiedzialności jest pustą dekoracją. Racjonalność bez symetrii staje się narzędziem wyzysku. Patologie pojawiają się, gdy te zasady są łamane, prowadząc do asymetrii, w której jedni prywatyzują zyski, a drudzy ponoszą straty. Rozumna cywilizacja to nie ta, która eliminuje błędy, lecz ta, która buduje systemy, w których każdy ma coś do stracenia i uczy się na własnych pomyłkach.