Wprowadzenie
Współczesny świat, choć zróżnicowany religijnie, opiera się na głębokich strukturach aksjologicznych, które kształtują nasze rozumienie etyki i ładu społecznego. Artykuł analizuje, jak wielkie tradycje – od abrahamicznych po dharmiczne – definiują sacrum i wyznaczają drogi do zbawienia. Czytelnik dowie się, dlaczego religie inkludują „dobrych niewierzących”, jak koncepcja prawa naturalnego wpływa na politykę oraz w jaki sposób dialog międzyreligijny stabilizuje pokój światowy. Zrozumienie tych mechanizmów pozwala dostrzec wspólny rdzeń wartości ukryty pod różnymi językami dogmatów.
Eliade: sacrum jako manifestacja rzeczywistości absolutnej
Religioznawstwo, za Mirceą Eliadem, wskazuje na pęknięcie rzeczywistości na sacrum i profanum. Sacrum nie jest jedynie dodatkiem, lecz pierwotną jakością objawiającą się w akcie hierofanii, która wyznacza centra świata nawet w zsekularyzowanym społeczeństwie. Na tej płaszczyźnie wyrastają odmienne modele soteriologiczne: tradycje abrahamiczne skupiają się na odpowiedzialności osoby przed Bogiem, podczas gdy religie indyjskie (hinduizm, buddyzm) opisują proces wyzwalania się z cyklu narodzin.
Mimo różnic, koncepcja „sąsiedztwa rajów” sugeruje, że los „dobrych niewierzących” nie jest przesądzony. Katolicyzm i prawosławie dopuszczają możliwość zbawienia poza widzialnymi granicami Kościoła, kładąc nacisk na theosis (przebóstwienie). Islam naucza, że Allah sądzi według intencji i pierwotnej natury (fitra), a religie dharmiczne postrzegają ateistów jako zdolnych do wyzwolenia, o ile praktykują etykę i mądrość. Wszędzie liczy się całokształt życia, a nie tylko konfesyjna deklaracja.
Soteriologia: łaska abrahamowa vs dharmiczne wyzwolenie
Różne drogi do zbawienia łączy wspólny fundament: prawo naturalne. W katolicyzmie to udział rozumu w prawie wiecznym, w judaizmie – Siedem Praw Noachidów, a w islamie – maqāṣid, czyli cele szariatu chroniące życie i rozum. Wschodnia dharma stanowi kosmiczny porządek moralny, który w buddyzmie działa bezosobowo jako prawo karmy. Te systemy, choć różnią się źródłem autorytetu, zgodnie zakazują morderstwa, kradzieży i kłamstwa, promując opiekę nad słabszymi.
Dogmatyka religijna buduje konkretne modele społeczne. Katolicka nauka społeczna opiera się na personalizmie, solidarności i subsydiarności (pomocniczości). Islam kładzie nacisk na wspólnotę (umma) i sprawiedliwość społeczną, a judaizm łączy gęstą sieć praw halachy z etycznym minimalizmem wobec reszty świata. Buddyzm z kolei projektuje państwo oparte na współczuciu, gdzie władca jest moralnym strażnikiem dobra wspólnego.
Sąsiedztwo rajów: zbawienie dla „dobrych niewierzących”
Zmiana aksjologii religijnej napędza rozwój cywilizacji, co widać w przejściu od politeizmu do monoteizmu, który uprościł legitymizację władzy i uniwersalizację prawa. Gdy religie tracą wpływ, bóstwa przechodzą w stan „hibernacji kulturowej”, stając się częścią literatury. Jednak apostazja pozostaje gestem wykluczenia ze wspólnoty, wiążącym się z ostracyzmem społecznym. Współcześnie dialog międzyreligijny pełni rolę dyplomacji wartości, szukając pokoju poprzez tłumaczenie systemów etycznych.
W obliczu wyzwań bioetyki i ekologii, religie wypracowują wspólne odpowiedzi. Chrześcijański personalizm, islamska ochrona dóbr podstawowych oraz dharmiczna zasada ahimsy (niekrzywdzenia) tworzą minimum etyczne. Przekłada się ono na polityki publiczne chroniące „wspólny dom” i godność ludzką. Choć instrumenty pozostają różne, wszystkie tradycje uznają troskę o stworzenie i życie za imperatyw moralny, a nie tylko czasową modę.
Podsumowanie
Religie, choć zakorzenione w odmiennych mitach i rytuałach, nieustannie negocjują granice między dogmatem a sumieniem, tradycją a nowoczesnością. Analiza ich aksjologii pokazuje, że mimo doktrynalnych różnic, ludzkość wypracowała spójny rdzeń wartości chroniących dobro wspólne. Czy w tym nieustannym dialogu uda się zbudować trwałe mosty ponad przepaściami podziałów? Być może właśnie w tej ciągłej adaptacji i poszukiwaniu uniwersalnego minimum tkwi prawdziwa siła ludzkiej duchowości.