Pierwokup gminy także przy sprzedaży między podmiotami kościelnymi

PETYCJA

Na podstawie art. 63 Konstytucji RP i art. Art. 2 ust.3 Ustawy o petycjach wnosimy petycję o podjęcie działań w celu wniesienia pod obrady Sejmu RP projektu ustawy o zmianie ustawy z 21 sierpnia 1997 r. „o gospodarce nieruchomościami” (Dz.U.1997 nr 115 poz. 741 z późn. zm.), która to zmiana polegać by miała na skreśleniu art. 109 ust. 3 pkt 2 w następującym brzmieniu:

Art. 109. 3.

2) sprzedaż nieruchomości lub prawa użytkowania wieczystego następuje między osobami prawnymi tego samego kościoła lub związku wyznaniowego.

UZASADNIENIE

Dyskusja wokół postulowanej przez Fundację Dobre Państwo zmiany art. 109 ust. 3 pkt 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, prowadzącej do uchylenia wyłączenia prawa pierwokupu gmin w przypadku transakcji pomiędzy podmiotami kościelnymi, odzwierciedla szerszą debatę o równowadze między autonomią kościołów a dążeniem do przejrzystości i sprawiedliwości obrotu nieruchomościami. Prawo pierwokupu w Polsce, znane już w czasach feudalnych, przeszło ewolucję, od narzędzia ochrony interesów feudałów i monarchów po gwarancję kontrolowania strategicznych zasobów ziemskich przez władze publiczne. Współczesne regulacje z 1997 roku, choć z założenia miały wzmocnić rolę samorządów w kształtowaniu gospodarki nieruchomościami, wprowadziły również kontrowersyjną regułę wyłączającą kościelne osoby prawne spod tego mechanizmu.

Zdaniem wnioskodawców zmiana omawianego przepisu jest konieczna, ponieważ stanowi on przejaw nierównego traktowania uczestników rynku. Podejście to wynika z teorii sprawiedliwości Johna Rawlsa, który za fundamentalną zasadę uważa równość szans, oraz z liberalnej tradycji Friedricha Hayeka postulującej wolność obrotu na jednolitych dla wszystkich warunkach. Fundacja Dobre Państwo podnosi, że wyłączenie kościołów i związków wyznaniowych może osłabiać nadzór samorządów nad obrotem gruntami istotnymi dla rozwoju lokalnej społeczności, a także stwarzać ryzyko nadużyć poprzez zaniżanie wartości transakcji czy ukrywanie majątku w obrębie struktur kościelnych.

Zwolennicy utrzymania obecnego stanu wskazują jednak, że wyłączenie prawa pierwokupu dla kościołów stanowi wyraz zagwarantowanej w Konstytucji wolności religii oraz uszanowania autonomii wspólnot wyznaniowych w sprawach majątkowych. Podkreśla się, że art. 109 ust. 3 pkt 2 u.g.n. koresponduje z ustawami wyznaniowymi, zwłaszcza z przepisami o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego, które już w 1989 roku wyłączały prawo pierwokupu Skarbu Państwa wobec obrotu między kościelnymi osobami prawnymi. W tym ujęciu przenoszenie nieruchomości w ramach jednej organizacji wyznaniowej postrzegane jest jako „wewnętrzny” przepływ, nierozerwalnie związany z autonomicznymi regulacjami kanonicznymi czy statutowymi. Z perspektywy systemowej kluczową rolę odgrywa także zasada równouprawnienia kościołów i związków wyznaniowych: gdyby art. 109 ust. 3 pkt 2 miał zostać skreślony, pojawiłaby się rozbieżność między ogólną ustawą o gospodarce nieruchomościami a poszczególnymi ustawami wyznaniowymi, co mogłoby prowadzić do sporów konstytucyjnych.

Podobne dylematy są widoczne w praktyce międzynarodowej. Francja, hołdując zasadzie laickości, nie przyznaje Kościołowi katolickiemu żadnych preferencji w obrocie nieruchomościami, co bywa wskazywane przez polskich zwolenników nowelizacji jako wzór pełnej transparentności. Niemcy z kolei pozostają w modelu kooperacji z kościołami, stosując co do zasady powszechne regulacje, ale zarazem zachowując system finansowania związków wyznaniowych. W Hiszpanii, mimo postępującej laicyzacji, Kościół katolicki wciąż korzysta z uprzywilejowania w licznych obszarach, co regularnie wywołuje spory polityczne i społeczne.

Za postulowaną przez Fundację zmianą przemawia argument dążenia do równych warunków dla wszystkich uczestników rynku. Kluczowe jest bowiem pytanie, czy majątek kościelny istotnie wymaga tak daleko idących wyłączeń, jeśli w efekcie gmina traci wpływ na obrót strategicznymi działkami i nie może chronić ważnych dla lokalnej społeczności obszarów. Autorzy petycji zaznaczają, że samo prawo pierwokupu nie tyle likwiduje obrót nieruchomościami, ile służy monitorowaniu ich wartości, co w konsekwencji wzmacnia kontrolę społeczną nad potencjalnymi nadużyciami.

Przeciwnicy nowelizacji twierdzą jednak, że takie ujednolicenie zasad koliduje z historycznie ukształtowaną pozycją kościołów oraz z konstytucyjnym nakazem poszanowania wolności religijnej. Wyłączenie prawa pierwokupu przy wewnętrznym obrocie kościelnym ma również zapobiegać odwróceniu uwłaszczenia, które dokonane zostało na początku lat 90. Z punktu widzenia polskiego porządku prawnego, w którym Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe nie odpowiadają wzajemnie za swoje zobowiązania, przepływy wewnętrzne w ramach tego samego kościoła zachowują status szczególnej autonomii.

Ostateczne rozstrzygnięcie sporu dotyczy zatem fundamentalnej kolizji wartości: zasad równości i przejrzystości w obrocie gospodarczym oraz konstytucyjnego prawa kościołów i związków wyznaniowych do samodzielnego zarządzania swoim majątkiem. Ewentualne uchylenie art. 109 ust. 3 pkt 2 u.g.n. wymagałoby rozważenia, czy i w jakim zakresie modyfikować przepisy ustaw wyznaniowych, aby zachować spójność systemu i nie narażać się na zarzut naruszenia autonomii kościołów. Autorzy petycji zwracają uwagę, że istnieją kraje, w których kościoły nie korzystają z podobnych przywilejów, a rynek nieruchomości jest regulowany jednolitym prawem. Nie oznacza to jednak, że polskie przepisy muszą automatycznie powielać obce wzorce. Rozbieżność modeli pokazuje, że każdy system prawny wybiera preferowany przez siebie sposób wyważenia wolności religijnej, interesu publicznego i wartości rynkowych.

W tym świetle widać, że inicjatywa Fundacji Dobre Państwo ma przynieść większą przejrzystość i wzmocnić kontrolę samorządów nad obrotem strategicznymi gruntami, jednak jej realizacja, choć mieści się w granicach swobody legislacyjnej, wymagałaby uwzględnienia całego kontekstu ustaw wyznaniowych i dorobku orzeczniczego odnoszącego się do konstytucyjnych gwarancji wolności religijnej. Istotne jest też to, że sami autorzy petycji wskazują, iż zmiana nie wymagałaby dodatkowych nakładów finansowych ani synchronizacji z przepisami Unii Europejskiej, a mogłaby wpłynąć na zwiększenie zaufania obywateli do transparentności gospodarowania ziemią. Z drugiej strony wytaczany przez przeciwników argument o konieczności poszanowania suwerenności wspólnot wyznaniowych i nieingerencji w ich majątek odwołuje się do konstytucyjnej zasady rozdziału Kościoła i państwa, która pozostaje jedną z gwarancji pluralizmu religijnego w Polsce.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że uchylenie art. 109 ust. 3 pkt 2 u.g.n. nie może zostać ocenione wyłącznie w perspektywie doraźnych potrzeb samorządu terytorialnego czy postulatu równości stron obrotu gospodarczego. Każda decyzja w tej sprawie musi uwzględniać wartości konstytucyjne, istniejące regulacje o stosunku państwa do kościołów i związków wyznaniowych oraz społeczne znaczenie niezależności wspólnot religijnych. Rozstrzygnięcie sporu zależy więc od tego, w jaki sposób ustawodawca zdecyduje się wyważyć konkurujące zasady, tj. ochronę interesu publicznego i dążenie do pełnej transparentności kontra poszanowanie autonomii religijnej i wynikających z niej uprawnień kościołów w zakresie własności nieruchomości.

Proponowana przez Fundację Dobre Państwo zmiana art. 109 ust. 3 pkt 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami (UGN), mająca na celu skreślenie przepisu wyłączającego kościoły i związki wyznaniowe spod prawa pierwokupu, otwiera dyskusję na temat przejrzystości i równości w obrocie nieruchomościami. Wnioski zawarte w petycji, które postulują przywrócenie gminie prawa pierwokupu także w przypadku transakcji pomiędzy podmiotami kościelnymi, mają głębokie korzenie w historii gospodarki nieruchomościami w Polsce, jak również są uzasadnione w kontekście teorii politycznej i międzynarodowej praktyki.

Prawo pierwokupu nieruchomości, czyli prawo pierwszeństwa nabycia nieruchomości przez określony podmiot, ma długą tradycję w Polsce, sięgającą czasów feudalnych. Już w średniowieczu monarchowie i feudałowie stosowali mechanizm pierwokupu, aby kontrolować przepływ majątków ziemskich i zabezpieczać interesy państwa lub lokalnych elit. W czasach nowożytnych, prawo to zaczęło ewoluować w stronę ochrony interesów lokalnych wspólnot, a po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, Polska wprowadziła nowoczesne regulacje dotyczące prawa pierwokupu, aby chronić zasoby państwowe oraz zapewnić sprawiedliwy obrót nieruchomościami.

Po transformacji ustrojowej w 1989 roku i wprowadzeniu gospodarki rynkowej, prawo pierwokupu stało się jednym z narzędzi, które miało na celu ochronę interesów samorządów lokalnych w procesie prywatyzacji. Jednakże wyłączenie podmiotów kościelnych z tego mechanizmu, ustanowione w ustawie o gospodarce nieruchomościami z 1997 roku, stało się przedmiotem kontrowersji i krytyki ze względu na możliwość nadużyć oraz utrudnienia w monitorowaniu przepływu własności w obrębie kościelnych struktur.

Analizując prawo pierwokupu w kontekście teorii politycznych, należy odwołać się do fundamentalnych zasad równości i sprawiedliwości w obrocie gospodarczym. Teoria sprawiedliwości Johna Rawlsa podkreśla, że instytucje publiczne powinny działać na rzecz równości szans dla wszystkich obywateli, a wszelkie odstępstwa od tej zasady muszą być ściśle uzasadnione. Wyłączenie kościołów i związków wyznaniowych spod prawa pierwokupu stawia te podmioty w uprzywilejowanej pozycji wobec innych uczestników rynku, co narusza zasady sprawiedliwości Rawlsa.

Z kolei Friedrich Hayek, reprezentujący podejście liberalne, argumentował, że wolny rynek musi działać na zasadach równych dla wszystkich uczestników, a preferencyjne traktowanie jakiejkolwiek grupy społecznej zagraża stabilności gospodarki. W tym kontekście, propozycja Fundacji Dobre Państwo, aby znieść wyłączenie podmiotów kościelnych spod prawa pierwokupu, ma na celu przywrócenie równowagi na rynku nieruchomości i zapewnienie, że wszyscy uczestnicy obrotu są traktowani w sposób sprawiedliwy i transparentny.

Na arenie międzynarodowej istnieje wiele przykładów regulacji dotyczących prawa pierwokupu, które chronią interesy państw i samorządów w obrocie nieruchomościami. W wielu krajach, takich jak Francja, prawo pierwokupu jest ściśle regulowane i dotyczy wszystkich uczestników rynku, niezależnie od ich statusu prawnego. Francuski model laickości zakłada pełny rozdział Kościoła od państwa, co oznacza, że Kościół katolicki nie może korzystać z przywilejów w obrocie nieruchomościami, a każda transakcja jest traktowana na równych zasadach.

W Niemczech Kościół katolicki i Kościół ewangelicki również podlegają takim samym regulacjom jak inne podmioty w obrocie nieruchomościami. Prawo pierwokupu jest tam narzędziem, które umożliwia samorządom lokalnym ochronę strategicznych zasobów oraz zapobiega nadmiernej koncentracji własności w rękach kościelnych lub komercyjnych podmiotów.

Z drugiej strony, w Hiszpanii, Kościół katolicki nadal korzysta z pewnych preferencji związanych z obrotem nieruchomościami, co budzi kontrowersje, zwłaszcza w kontekście rosnącej świadomości społecznej na temat transparentności i uczciwości w gospodarowaniu majątkiem publicznym.

Obecne przepisy prawa polskiego, które wyłączają kościoły i związki wyznaniowe spod prawa pierwokupu, stawiają te podmioty w pozycji uprzywilejowanej wobec innych uczestników rynku nieruchomości. Jak wskazuje Fundacja Dobre Państwo w swojej petycji, wyłączenie to prowadzi do nadużyć, w których majątek kościelny może być przenoszony między podmiotami bez kontroli samorządowej, co rodzi ryzyko manipulacji wartościami nieruchomości oraz ukrywania majątku.

Zachowanie takiego stanu rzeczy jest sprzeczne z interesem publicznym, ponieważ gminy tracą kontrolę nad przepływem strategicznych nieruchomości, które mogą mieć kluczowe znaczenie dla lokalnych społeczności. Ponadto, brak równowagi między podmiotami kościelnymi a innymi uczestnikami rynku narusza zasady transparentności i sprawiedliwości, które są fundamentem nowoczesnej gospodarki.

Proponowana przez Fundację Dobre Państwo zmiana ustawy o gospodarce nieruchomościami, która przywraca prawo pierwokupu gminom również w przypadku transakcji między podmiotami kościelnymi, jest nie tylko uzasadniona historycznie, ale również zgodna z teorią sprawiedliwości i międzynarodową praktyką. Przywrócenie tego prawa wprowadziłoby większą transparentność w obrocie nieruchomościami, co jest kluczowe dla budowania zaufania społecznego i zapewnienia równych szans na rynku.

Zmiana ta nie wymaga synchronizacji z przepisami Unii Europejskiej, a jej wprowadzenie nie wiązałoby się z dodatkowymi kosztami dla budżetu państwa. Co więcej, przyczyniłaby się do wzmocnienia pozycji samorządów lokalnych, które mogłyby efektywniej kontrolować strategiczne zasoby na swoim terenie. W kontekście międzynarodowym, Polska zbliżyłaby się do standardów krajów, w których Kościół nie korzysta z preferencji w obrocie nieruchomościami, co wpłynęłoby pozytywnie na wizerunek państwa jako przestrzegającego zasady równości i sprawiedliwości.

Nieruchomości są dobrem szczególnym. Bezpieczeństwo i transparentność obrotem i dysponowaniem ziemią i jej zabudową są przedmiotem troski państwa i starań wszystkich uczestników rynków. Normy i zasady ulokowane są we wielu przepisach, różnej rangi. Umowa społeczna od Konstytucji RP, poprzez Kodeks Cywilny i Ustawę o gospodarce nieruchomościami do regulaminu zgromadzenia życia konsekrowanego sięga.

Nieruchomości są majątkiem szczególnie cennym. Zawarcie umowy wymaga szczególnej formy aktu notarialnego. Bezpieczeństwo dysponowania dobrem nieruchomym opiera się na precyzyjnych normach spisanych w wielu przepisach. Samorząd lokalny jest egzemplifikacją małej ojczyzny. Dobre Państwo to fraktale dobrych miast i wsi.

Ustawa o gospodarce nieruchomościami udzieliła władzy lokalnej prerogatywy zarządzania przestrzenią urbanistyczną. udzielania wskazanym enumeratywnie podmiotom bonifikaty od ustalonej ceny rynkowej. Analiza procesu legislacyjnego i praktyki gospodarczej implementacji zapisów ustawowych wskazuje, że intencją ustawodawcy jest wspieranie zagospodarowania i wykorzystania terenu. Innymi słowy nie tylko kluczowy jest podmiot, lecz cel gospodarczy.

Dodatkowej regulacji w naszej opinii wymaga sytuacja, w której jedną ze stron umowy przeniesienia prawa własności nieruchomości jest kościół lub związek wyznaniowy. Znane są liczne przypadki, gdy na rzecz rozmaitych fundacji i związków wyznaniowych przekazywano nieruchomości, po czym okazywało się, że transakcje te zawierają fikcyjne dane o wartości nieruchomości, a umowy służą wyłącznie do ukrycia majątku.

Nadto, w szczególności w odniesieniu do kościelnych osób prawnych, obecnie obowiązujące przepisy tworzą albo stan rażącej nierównowagi między takimi osobami a pozostałymi uczestnikami rynku, albo też – tworzą niepewność w obrocie gospodarczym.

I tak, w przepisach kształtujących gospodarkę nieruchomościami z kontroli samorządowej wyłączone są kościelne osoby prawne. Proponowana zmiana reguluje tę przewagę, zrównując pozycję stron i wprowadza bezpieczeństwo i gwarancje stabilności oraz instrumenty transparentności.

Przywrócenie kontroli samorządu nad obrotem nieruchomościami zawieranymi nad osobami prawnymi tego samego kościoła jest koniecznością. Nadmiarowe preferencje jak uczy doświadczenie są nadużywane. Kupczenie dobrami doczesnymi między wszelakimi osobami powołanymi przez związki wyznaniowe czy kościoły nie może być wyłączone z dobrych praktyk wspólnotowego władza nad środowiskiem i przestrzenią. Unikajmy kolizji dobrych chęci, którymi piekło jest wybrukowane z codziennym zżyciem gospodarczym pełnym pokus do grzechu.

Pamiętajmy. Podmiot prywatny dysponując własną nieruchomością, która stanowi majątek odrębny firm, także tych, w których rodzina ma wszelkie udziały, gdy podlega zbyciu objęta jest prawem pierwokupu przez samorząd. Czy kościół w innym świecie trwa, że inaczej ma mieć?

Ustawa o gospodarce nieruchomościami pozbawia gminę prawa pierwokupu, gdy majątek jest przekazywany z rąk do rąk w obrębie kościoła lub związku wyznaniowego. Oczywiście – chodzi również o kościelne osoby prawne sensu largo – tzn. fundacje kościelne, instytuty życia konsekrowanego, ale i przedsięwzięcia gospodarcze, np. rozmaite spółki, w których kościoły uczestniczą, co prowadzi do nadużyć i pozornej migracji majątku. Nie ma żadnego istotnego powodu, dla którego ten stan rzeczy winien być utrzymywany. Dlatego postulujemy o przywrócenie stanu równowagi między kościołami a pozostałymi uczestnikami obrotu gospodarczego i zniesienie przepisu, który pozbawia gminę prawa pierwokupu w takich sytuacjach.

Nie ma kosztów i wydatków ze strony budżetu państwa.

Zmiana nie wymaga synchronizacji z przepisami Unii Europejskiej i jest zgodna z obowiązującymi Dyrektywami.

Skutkiem proponowanej regulacji będzie równowaga stron i zwiększenie informacji o obrocie nieruchomościami, w szczególności, których jedną ze stron jest kościół i/lub związek wyznaniowy. Dane zanonimizowane będą wykorzystywane przez państwo w projektowaniu społecznej polityki finansowej.

Ustawa o gospodarce nieruchomościami pozbawia gminę prawa pierwokupu, gdy majątek jest przekazywany z rąk do rąk w obrębie kościoła lub związku wyznaniowego. Oczywiście – chodzi również o kościelne osoby prawne sensu largo – tzn. fundacje kościelne, instytuty życia konsekrowanego, ale i przedsięwzięcia gospodarcze, np. rozmaite spółki, w których kościoły uczestniczą, co prowadzi do nadużyć i pozornej migracji majątku. Nie ma żadnego istotnego powodu, dla którego ten stan rzeczy winien być utrzymywany. Dlatego postulujemy o przywrócenie stanu równowagi między kościołami a pozostałymi uczestnikami obrotu gospodarczego i zniesienie przepisu, który pozbawia gminę prawa pierwokupu w takich sytuacjach.

Podkreślmy z całą mocą, że pozostawienie przepisu w dotychczasowej treści powoduje istotne ryzyka dla bezpieczeństwa obrotu gospodarczego. Władztwo urbanistyczne, także przy realizacji inwestycji celu publicznego, samorządu nosi znamiona normy blankietowej, którą kruszy nadmiarowy przywilej kościelny, często reprezentowany przez kościelną osobę prawną lub związek wyznaniowy.

Czy dowody nadużyć i nieprawidłowości, publikowane w Internecie, są nie dostrzegane przez polityków?

Państwo jest ślepe, głuche i nieme.

W imieniu tych, którzy głosu nie mają, zwracamy się do Was, decydentów odpowiedzialnych za los obywateli i rozwiązanie kwestii fundamentalnych dla dobra wspólnego, abyście zaradzili w poruszonej sprawie.

Świat przyspiesza, a wraz z nim zmienia się polityka naszych sojuszników, zwłaszcza Stanów Zjednoczonych, zatem jest to już czas najwyższy, by Polska również przepracowała własną doktrynę i strategię, jeżeli rzeczywiście zamierza kierować się mądrością i patriotyzmem.

Równolegle reforma wymiaru sprawiedliwości zdaje się przeć do przodu, również w Trybunale Konstytucyjnym zmiany, Sąd Najwyższy i Naczelny Sąd Administracyjny coraz prawidłowiej obsadzony, przywrócono więc władzę trzeciej władzy.

Dlaczego więc postęp w najważniejszych sprawach idzie tak wolno? Zgodnie z obietnicami wyborczymi mieliśmy przeprowadzić gruntowne zmiany ustrojowe, tymczasem nadal brak chociażby wyraźnych kroków ku rozdziałowi Kościoła od państwa, a powołany zespół do reformy Funduszu Kościelnego, którym kierować miał Premier Władysław Kosiniak-Kamysz, zbiera się rzadko, o przebiegu spotkań nie informuje, nie przedstawia też żadnych owoców swych prac. Kłuje w oczy, że przywileje Kościoła Katolickiego trwają w najlepsze i uparcie nie maleją, zaś obywatele niezmiennie czekają na zapowiadane zmiany.

Zatem porzućmy pozoranctwo. Zapowiedzi i obietnice wyborcze powinny wreszcie przełożyć się na realne decyzje, czy to w kwestiach rozdziału Kościoła i państwa, realizacji ustawy o petycjach, czy rzetelnej reformy sądów i mediów. Obywatel nie oczekuje kolejnego zestawu wymówek, lecz mądrości, odwagi, godnego sprawowania władzy i patriotyzmu przekutego w czyny.

Macie pełnię instrumentów i uprawnień, więc rządźcie odpowiedzialnie albo powiedzcie jasno, że wolicie pozostawić sprawy po staremu. Jednak nie zapominajcie, że to Wy składaliście narodowi uroczyste deklaracje, a naród, kierując się rozsądkiem i wolą wspólnego dobra, może w następnych wyborach zweryfikować, czy umiecie sprostać powierzonej Wam misji.