David Riesman (1909–2002) był amerykańskim socjologiem, pedagogiem i komentatorem społeczeństwa USA. Urodzony w Filadelfii w żydowskiej rodzinie, ukończył Harvard Law School w 1934 r., był clerkem sędziego Sądu Najwyższego Louisa Brandeisa i wykładał prawo na University of Buffalo. Po II wojnie światowej przeszedł do socjologii: profesor nauk społecznych na University of Chicago (1946–1958), potem Harvardu do 1980 r.[1][2][4][8] Światową sławę zyskał dzięki 'The Lonely Crowd' (1950, z N. Glazerem i R. Denneyem) – najczytelniejszej książce o USA XX w., opisującej przejście od osobowości tradycjonalnej, wewnętrznie kierowanej do zewnętrznie kierowanej w kulturze konsumpcyjnej i przedmieściach.[2][3][4] Później pisał o edukacji i modernie: 'Faces in the Crowd' (1952), 'Abundance for What?' (1964), 'The Perpetual Dream' (1978). Krytyk konformizmu i makkartyzmu, bronił empatycznego indywidualizmu.[5][8]
Alexis de Tocqueville
French government (early career as magistrate), Parliament (member)
Alexis de Tocqueville (1805-1859) był francuskim myślicielem politycznym, historykiem i mężem stanu, słynącym z dzieła *Demokracja w Ameryce*. Urodzony 29 lipca 1805 r. w arystokratycznej rodzinie normandzkiej, studiował prawo i rozpoczął karierę jako magistrat. W 1831 r., z ramienia rządu francuskiego, podróżował do USA z Gustave'em de Beaumontem, badając system więzienny; przez 9 miesięcy obserwował demokrację i społeczeństwo. To zaowocowało dwutomowym arcydziełem: tom I (1835) przyniósł sławę i Legię Honorową, tom II (1840) krytykował skutki równości. Wybrany do Parlamentu w 1839 r. z Valognes, jako centr-lewicowiec popierał abolicjonizm, wolny handel i kolonizację Algierii. W II Republice był ministrem spraw zagranicznych. Ostatnie dzieło: *Stary ustrój i rewolucja* (1856). Zmarł na gruźlicę 16 kwietnia 1859 r.[1][2][3]
Koncepcja charakteru społecznego wyjaśnia, jak porządek społeczny przenika do wnętrza jednostki. Nie chodzi o zewnętrzny przymus, lecz o subtelne kształtowanie pragnień, by były zbieżne z wymogami systemu. Artykuł, oparty na myśli Davida Riesmana, przedstawia ewolucję trzech typów charakteru: sterowanego tradycją, wewnętrznie oraz zewnętrznie. Zrozumienie tej dynamiki pozwala zobaczyć, jak społeczeństwo formuje tożsamość, emocje i procesy socjalizacji jednostek.
Charakter tradycji: ład prenowoczesnych wspólnot
W społeczeństwach prenowoczesnych dominował charakter sterowany tradycją. Jednostka należała do wspólnoty, a przetrwanie zależało od ścisłego powielania sprawdzonych wzorców. Kontrola była zewnętrzna i kolektywna, a głównym regulatorem zachowań był wstyd przed odrzuceniem przez grupę. Tradycja zapewniała stabilność i poczucie zakorzenienia, ale ograniczała indywidualną wolność i innowacyjność. Tożsamość była z góry narzucona przez zbiorowość.
Charakter wewnętrzny: kompas nowoczesności
Wraz z nadejściem nowoczesności narodził się charakter wewnętrznie sterowany. Zewnętrzne reguły zastąpił wewnętrzny „żyroskop” – zinternalizowany w dzieciństwie system wartości i zasad. Taki mechanizm pozwalał na mobilność i autonomię w dynamicznie zmieniającym się świecie. Jednak sankcją za złamanie własnych zasad stało się wewnętrzne poczucie winy. Ten typ charakteru był fundamentem epoki rewolucji przemysłowej, promując planowanie i konsekwencję.
Charakter zewnętrzny: radar społecznych oczekiwań
Współczesne społeczeństwa ukształtowały charakter zewnętrznie sterowany. Jego narzędziem jest psychologiczny „radar”, który nieustannie wychwytuje sygnały i oczekiwania otoczenia, zwłaszcza od rówieśników i mediów. Taka osoba jest niezwykle elastyczna, ale jej tożsamość staje się płynna i zależna od opinii innych. Kluczową emocją regulującą jest niepokój przed utratą akceptacji. To model tożsamości, w którym bycie w zgodzie z trendami staje się celem samym w sobie.
Podsumowanie
Historia charakteru społecznego nie jest prostą opowieścią o postępie. Każdy typ oferował korzyści – stabilność, autonomię, elastyczność – płacąc za nie wolnością, poczuciem winy lub utratą stabilnej tożsamości. W świecie, gdzie tożsamość stała się ekranem odbijającym społeczne oczekiwania, stajemy przed fundamentalnym pytaniem. Czy zdołamy przekształcić mechanizm adaptacji w narzędzie emancypacji, by pragnąć nie tego, co konieczne, lecz tego, co autentycznie cenne?
📖 Słownik pojęć
Charakter społeczny
Wspólna dla całych grup organizacja motywacji, potrzeb i aspiracji, która wyrasta ze wspólnych doświadczeń i sprawia, że jednostka działa zgodnie z wymogami zbiorowości.
Sterowność tradycyjna
Mechanizm adaptacyjny dominujący w społeczeństwach tradycyjnych, gdzie jednostka kieruje się bezrefleksyjnym powielaniem wzorców i rytuałów przekazywanych z pokolenia na pokolenie.
Sterowność wewnętrzna
Mechanizm psychiczny, w którym jednostka kieruje się zinternalizowanymi wartościami, zasadami i celami zaszczepionymi we wczesnym dzieciństwie, działającymi jak wewnętrzny kompas.
Sterowność zewnętrzna
Mechanizm, w którym jednostka dostosowuje się do aktualnych oczekiwań innych i sygnałów płynących z otoczenia, poszukując akceptacji i przynależności, co jest typowe dla społeczeństw miejskich XX wieku.
Konformizm
Postawa lub zachowanie polegające na dostosowaniu się do norm, wartości i oczekiwań grupy lub społeczeństwa, często bez głębszej refleksji.
Żyroskop zbiorowy
Metafora opisująca funkcję tradycji w społeczeństwach, która bezbłędnie wyrównuje indywidualne odchylenia, sprowadzając je do wspólnego mianownika i zapewniając spójność grupy.
Radar psychologiczny
Metafora opisująca mechanizm sterowności zewnętrznej, czyli niezwykłą czułość jednostki na wychwytywanie oczekiwań innych i zdolność do błyskawicznej adaptacji.
Internalizacja
Proces przyswajania zewnętrznych norm, wartości i przekonań, tak że stają się one częścią wewnętrznego systemu przekonań i motywacji jednostki.
Często zadawane pytania
Czym jest charakter społeczny według socjologii?
Charakter społeczny to wspólna dla grup organizacja motywacji, potrzeb i aspiracji, która sprawia, że jednostka działa zgodnie z wymogami zbiorowości, przenikając porządek społeczny do jej wnętrza.
Kto był kluczowym myślicielem w koncepcji charakteru społecznego?
Wśród kluczowych myślicieli zajmujących się koncepcją charakteru społecznego wymieniani są David Riesman, Erich Fromm, Abram Kardiner i Margaret Mead, którzy starali się uchwycić moment internalizacji norm.
Jakie są trzy główne typy charakteru społecznego?
Wyróżnia się trzy główne typy: charakter sterowany tradycją (oparty na rytuałach), charakter wewnętrznie sterowany (oparty na zinternalizowanych wartościach) i charakter zewnętrznie sterowany (oparty na adaptacji do oczekiwań otoczenia).
Czym różni się charakter sterowany tradycją od wewnętrznie sterowanego?
Charakter tradycyjny opiera się na zewnętrznym przymusie i bezrefleksyjnym powielaniu wzorców, podczas gdy charakter wewnętrznie sterowany polega na kierowaniu się zinternalizowanym kompasem moralnym i osobistymi zasadami.
Jaka emocja reguluje zachowanie w charakterze zewnętrznie sterowanym?
W charakterze zewnętrznie sterowanym kluczową emocją regulującą jest niepokój i wstyd, czyli lęk przed społecznym odrzuceniem i utratą akceptacji otoczenia, zamiast wewnętrznego poczucia winy.
Czy te typy charakteru społecznego są nadal aktualne we współczesnym świecie?
Tak, choć w danej epoce dominuje jeden mechanizm, elementy wszystkich trzech typów wciąż istnieją i współistnieją w tożsamości współczesnego człowieka, który jest mozaiką tych różnych sterowności.
Powiązane pytania
Czym jest charakter społeczny i dlaczego jest kluczowy dla socjologii?
Jak funkcjonował charakter sterowany tradycją w społeczeństwach prenowoczesnych?
Na czym polegał przełomowy charakter wewnętrznie sterowany epoki nowoczesnej?
Czym charakteryzuje się współczesny człowiek zewnętrznie sterowany?
Jak przebiegała ewolucja od tradycji, przez wewnętrzny kompas, do radaru?
W jaki sposób socjalizacja i tożsamość są kształtowane przez każdy typ sterowności?
Jaką rolę odgrywają wstyd, wina i niepokój w regulacji zachowań społecznych?
W jaki sposób charakter społeczny integruje jednostkę ze społeczeństwem?
Dlaczego koncepcja Riesmana, mimo krytyki, pozostaje inspirująca do dziś?
Jak teoria charakteru społecznego wyjaśnia współczesne zjawiska społeczne?
🧠 Grupy tematyczne
Teoretyczne podstawy i definicja charakteru społecznego: Wyjaśnienie, czym jest charakter społeczny, jego odróżnienie od osobowości psychologicznej oraz rola w przenikaniu porządku społecznego do wnętrza jednostki, z odwołaniem do kluczowych myślicieli.
Charakter sterowany tradycją: Analiza mechanizmów adaptacyjnych i kontrolnych w społeczeństwach tradycyjnych, gdzie jednostka jest częścią wspólnoty, a konformizm jest bezrefleksyjnym odruchem, zapewniającym stabilność i spójność grupy.
Charakter wewnętrznie sterowany: Omówienie pojawienia się wewnętrznego kompasu moralnego w epoce nowoczesności, jego funkcji w adaptacji do dynamicznych zmian oraz wpływu na autonomię i poczucie winy jednostki.
Charakter zewnętrznie sterowany: Przedstawienie mechanizmu psychologicznego radaru w zurbanizowanych społeczeństwach XX wieku, gdzie adaptacja do oczekiwań innych i lęk przed odrzuceniem stają się kluczowe, kosztem stabilnej tożsamości.
Ewolucja i współczesne znaczenie: Synteza trzech typów charakteru społecznego, ich ewolucji jako odpowiedzi na zmieniające się wyzwania oraz wskazanie na ich współistnienie i mozaikowy charakter w tożsamości współczesnego człowieka.
