👤 O autorze
Józef Tischner
Pontifical Theological Academy in Krakow
Józef Stanisław Tischner (1931–2000) był polskim księdzem, filozofem i profesorem Akademii Teologicznej w Krakowie. Był pierwszym kapelanem NSZZ „Solidarność” oraz ważną postacią intelektualną opozycji antykomunistycznej w Polsce. Tischner rozwijał oryginalną filozofię, podkreślającą etyczny wymiar istnienia człowieka, inspirowaną fenomenologią i egzystencjalizmem. Autor ponad 600 publikacji, łączył teologię, filozofię i krytykę społeczną. Odznaczony Orderem Orła Białego.
Alasdair MacIntyre
Centre for Contemporary Aristotelian Studies in Ethics and Politics (CASEP) at London Metropolitan University (Senior Research Fellow until retirement), Emeritus at University of Notre Dame
Alasdair Chalmers MacIntyre (1929–2025) był szkocko-amerykańskim filozofem, znanym z istotnych wkładów w filozofię moralną i polityczną oraz historię filozofii i teologię. Jego najważniejsze dzieło, After Virtue (1981), przywróciło do debaty etykę Arystotelesa, podkreślając historyczny kontekst rozumowania moralnego. Krytykował oświeceniową teorię moralności i współczesny nihilizm, postulując powrót do etyki cnót opartej na wspólnocie i tradycji. Był starszym badaczem w CASEP na London Metropolitan University oraz profesorem emerytowanym na Uniwersytecie Notre Dame.
Michael Sandel
Harvard University
Michael J. Sandel jest amerykańskim filozofem politycznym i profesorem rządu na Uniwersytecie Harvarda, gdzie zajmuje stanowisko Anne T. i Roberta M. Bassa. Znany jest z kursu "Justice", który ukończyło ponad 15 000 studentów i który jako pierwszy kurs Harvarda był dostępny bezpłatnie online i w telewizji, docierając do milionów na całym świecie. Jego prace dotyczą sprawiedliwości, etyki, demokracji i rynków, przetłumaczone na ponad 30 języków. Wygłaszał prestiżowe wykłady na całym świecie, był członkiem Rady Prezydenta ds. Bioetyki oraz otrzymał wiele nagród, w tym w 2018 roku Nagrodę Księżnej Asturii w dziedzinie nauk społecznych. Ukończył doktorat na Uniwersytecie Oksfordzkim jako stypendysta Rhodesa i jest członkiem Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk.
Wprowadzenie
Czy istnieją uniwersalne zasady moralne, czy też etyka jest zawsze produktem lokalnej kultury? Ten fundamentalny spór filozoficzny ma realne konsekwencje w globalnej gospodarce, gdzie odmienne systemy wartości nieustannie się ścierają. Artykuł analizuje to napięcie, demaskując, jak teorie etyczne przekładają się na praktyki biznesowe – od wyzysku w fabrykach po odpowiedzialność korporacji i konsumentów. Wyjaśnia, jak firmy próbują nawigować w tym złożonym krajobrazie moralnym.
Uniwersalizm etyczny vs. relatywizm: zderzenie norm
Z jednej strony stoi uniwersalizm etyczny, który zakłada istnienie ponadkulturowych zasad moralnych. Filozofowie od Kanta po współczesnych myślicieli argumentują, że rozum pozwala formułować normy obowiązujące całą ludzkość. W biznesie takie zasady nazywane są hypernorms – obejmują fundamentalne prawa człowieka, jak zakaz niewolnictwa czy systemowej dyskryminacji, i stanowią ostateczne kryterium oceny lokalnych praktyk.
Na przeciwnym biegunie znajduje się relatywizm kulturowy. Twierdzi on, że normy moralne są nierozerwalnie związane z kulturą i nie można oceniać jednego systemu wartości miarami innego. Jego zwolennicy postrzegają go jako obronę przed moralnym imperializmem. Jednak stanowisko to niesie zagrożenia: jeśli nie ma zewnętrznego punktu odniesienia, nie można uniwersalnie potępić historycznych zbrodni, a argument o „lokalnych zwyczajach” staje się wygodnym alibi dla wyzysku.
Globalizacja i mechanizmy odpowiedzialności
Globalizacja ujawniła mroczny mechanizm znany jako „wyścig na dno” (race to the bottom). Korporacje, w pogoni za minimalizacją kosztów, przenoszą produkcję do krajów o słabszych regulacjach, co prowadzi do powstawania sweatshopów – fabryk wyzysku. Nie są one anomalią, lecz systemową konsekwencją presji cenowej w globalnych łańcuchach dostaw. Problem ten dotyka również Polskę, choć w innej skali, np. w modelach pracy agencyjnej.
Odpowiedzią na te wyzwania jest m.in. Zintegrowana Teoria Umów Społecznych (ISCT), która próbuje pogodzić globalne normy z lokalnością. Ustanawia ona wspomniane hypernorms jako „moralną podłogę”, której nie mogą naruszać żadne lokalne praktyki. Zmienia to także postrzeganie odpowiedzialności biznesu, co ujmuje teoria interesariuszy. Zgodnie z nią firma odpowiada nie tylko przed akcjonariuszami, ale też pracownikami, dostawcami i społecznością. Skrajną formą tej idei jest etyka przymierza, gdzie relacja z dostawcą opiera się na długoterminowej współpracy, a nie eksploatacji.
Nowe wyzwania i krytyka etyki korporacyjnej
Współczesne dylematy etyczne potęguje technologia. Sztuczna inteligencja rodzi pytania o algorytmiczne uprzedzenia i rozmycie odpowiedzialności, a cyfrowa transformacja tworzy prekariat – nową klasę pracowników pozbawionych stabilności. Jednocześnie rośnie rola konsumenta, którego wybory i często świadoma ignorancja wspierają nieetyczne praktyki. Przejrzystość i idee takie jak fair trade mają na celu przeniesienie części odpowiedzialności na codzienne decyzje zakupowe.
W odpowiedzi na krytykę, biznes promuje koncepcje takie jak ESG czy świadomy kapitalizm. Jednak krytycy, jak Rawls, Pogge czy Habermas, ostrzegają, że bez realnych zmian systemowych i autentycznego dialogu, etyka staje się fasadą i narzędziem marketingu. Istnieje ryzyko, że w świecie pozbawionym transcendentalnych odniesień, etyka staje się jedynie substytutem religii – zbiorem sloganów menedżerskich, oderwanych od głębszej tradycji moralnej.
Podsumowanie
W świecie, gdzie granice między moralnością a zyskiem stają się coraz bardziej zatarte, etyka nie może być jedynie zbiorem korporacyjnych sloganów. Musi stać się żywą praktyką, zakorzenioną w autentycznym dialogu i trosce o wspólne dobro. Staje się nie tyle gotowym zbiorem reguł, co sztuką nawigacji między sprzecznymi interesami. Czy zdołamy odnaleźć etyczny kompas w labiryncie globalnych zależności, zanim logika rynku pochłonie ostatnie bastiony sprawiedliwości?
Często zadawane pytania
Jaka jest główna różnica między uniwersalizmem a relatywizmem w etyce globalnego biznesu?
Uniwersalizm zakłada istnienie obiektywnych, globalnie wiążących norm moralnych (hypernorms), podczas gdy relatywizm kulturowy głosi, że moralność jest zawsze produktem lokalnej kultury i nie ma uniwersalnych standardów do oceny praktyk.
Czym są 'hypernorms' i dlaczego są kluczowe w kontekście globalnej etyki?
Hypernorms to fundamentalne zasady, takie jak zakaz niewolnictwa czy tortur, które mają ambicję przekraczania granic kulturowych. Stanowią one moralną podłogę dla globalnego biznesu, wyznaczając granice, których nie wolno przekraczać, niezależnie od lokalnych zwyczajów.
Jakie zagrożenia niesie ze sobą relatywizm kulturowy w praktyce biznesowej?
Czysty relatywizm kulturowy może stać się alibi dla etycznego oportunizmu i wyzysku, uniemożliwiając potępienie praktyk takich jak praca dzieci czy łapownictwo, jeśli są one akceptowane w danym kontekście kulturowym, co prowadzi do kryzysu godności i sprawiedliwości.
Co to jest 'race to the bottom' i jak wpływa na globalne łańcuchy dostaw?
'Race to the bottom' to proces, w którym korporacje, dążąc do minimalizacji kosztów, przenoszą produkcję do krajów o słabszych regulacjach. Skutkuje to systematyczną degradacją warunków pracy, obniżaniem standardów bezpieczeństwa i ukrywaniem problemów w łańcuchach dostaw, co uderza w najsłabszych.
W jaki sposób etyka przymierza różni się od standardowej etyki kontraktowej?
Etyka przymierza zakłada wzajemną i długoterminową odpowiedzialność, traktując umowę jako początek relacji opartej na współpracy i zaufaniu. W przeciwieństwie do cynicznej zasady 'niech kupujący się strzeże', promuje ona współuczestnictwo i dbałość o partnera, co jest kluczowe dla przerwania błędnego koła wyzysku.
Jaką rolę odgrywają konsumenci w budowaniu etycznej odpowiedzialności firm?
Konsumenci mają znaczącą odpowiedzialność, ich wybory i lojalność wobec marek wpływają na praktyki firm. Postulaty przejrzystości i idei 'fair trade' mają na celu przebicie mgły niewiedzy i przeniesienie części ciężaru etycznego na codzienne decyzje zakupowe, co może wywierać presję na firmy.
