Wprowadzenie
Ronald Dworkin zrewolucjonizował myślenie o prawie, odrzucając wizję suchych przepisów na rzecz moralnej spójności. Jego teoria law as integrity (prawo jako integralność) zakłada, że system prawny to nie tylko zbiór reguł, ale żywa struktura oparta na fundamentalnych wartościach. W polskim kontekście – od sporów o aborcję po relacje państwo-Kościół – myśl Dworkina staje się kluczowym narzędziem analizy legitymacji władzy. Z artykułu dowiesz się, dlaczego sędzia musi być czasem filozofem i jak prawa jednostki chronią nas przed tyranią większości.
Reguły „wszystko albo nic” vs ważące zasady
Fundamentem teorii Dworkina jest rozróżnienie między regułami a zasadami. Reguły prawne działają binarnie: albo obowiązują w pełni, albo wcale. Przykładem jest art. 148 Kodeksu karnego – jeśli przesłanki zabójstwa są spełnione, kara musi zostać wymierzona. Zupełnie inaczej funkcjonują zasady prawne, które przypominają kompas wyznaczający kierunek. Nie „upadają” one w konflikcie z innymi normami, lecz mają wymiar wagi. W konkretnej sprawie jedna zasada może ustąpić innej, nie tracąc przy tym swojego miejsca w systemie.
W tym ujęciu prawa jednostki funkcjonują jako atuty (trumps). Oznacza to, że mają one pierwszeństwo przed ogólnymi celami polityki czy użytecznością społeczną. Jeśli obywatel korzysta z wolności zgromadzeń, państwo nie może jej zakazać jedynie dla poprawy płynności ruchu. Prawo-atut „bije” argument o wygodzie zbiorowości, chroniąc fundamentalną godność człowieka. Proces wyboru właściwej normy opiera się na dwóch kryteriach: odpowiedniości (fit), czyli spójności z historią orzeczniczą, oraz uzasadnienia (justification), czyli wskazania najlepszego moralnego fundamentu danej praktyki.
Sędzia Herkules znajduje jedyną słuszną odpowiedź
Dworkin rzucił wyzwanie pozytywizmowi prawniczemu H.L.A. Harta i Hansa Kelsena. Podczas gdy Hart widział prawo jako system reguł oparty na społecznej akceptacji, a Kelsen jako sterylną hierarchię norm (Grundnorm), Dworkin włączył moralność do samej definicji prawa. Idealnym interpretatorem uczynił sędziego Herkulesa – mityczną postać, która dzięki nadludzkiemu intelektowi znajduje jedną właściwą odpowiedź nawet w najtrudniejszych sprawach. Herkules nie korzysta z uznaniowości, lecz rekonstruuje system tak, by ukazać go w najlepszym świetle.
Metodą Herkulesa jest interpretacja konstruktywistyczna, przebiegająca w trzech etapach: przedinterpretacyjnym (identyfikacja materiału prawnego), interpretacyjnym (poszukiwanie moralnego sensu) oraz postinterpretacyjnym (reforma praktyki w świetle odnalezionych zasad). Taka procedura zapewnia integralność prawa i wyklucza tzw. „szachownice” – sytuacje, w których państwo stosuje sprzeczne standardy wobec podobnych obywateli, co podważa zaufanie do porządku prawnego.
Aborcja i relacje państwo-Kościół jako „trudne sprawy”
W polskiej rzeczywistości koncepcje Dworkina pozwalają zrozumieć tzw. hard cases (trudne sprawy). Spór o aborcję to klasyczny konflikt zasad: ochrony życia oraz autonomii i godności kobiety. Według Dworkina sędzia nie może tu poprzestać na literalnym brzmieniu przepisów, lecz musi ważyć te wartości, dążąc do spójności całego systemu. Podobnie w relacjach państwo-Kościół: integralność wymaga, by zasada równości wyznań nie była poświęcana na rzecz doraźnych interesów politycznych czy przywilejów jednej wspólnoty.
Kluczowe jest tu rozróżnienie między formalnym obowiązywaniem normy a jej siłą prawa (force of law). Przepis może istnieć w kodeksie, ale jeśli rażąco gwałci zasady równej troski i szacunku, traci swoją moralną legitymację do bycia egzekwowanym. Myśl ta, wspierana przez idee Lona Fullera (wewnętrzna moralność prawa) czy Johna Rawlsa (sprawiedliwość jako bezstronność), przypomina, że rola sędziego w procesie wyważania konfliktowych zasad konstytucyjnych jest fundamentem demokratycznego państwa prawnego.
Podsumowanie
Prawo w swojej najbardziej wzniosłej postaci nie jest ani suchym zapisem, ani narzędziem politycznej walki, lecz ciągłym poszukiwaniem sprawiedliwości. Wymaga ono nie tylko intelektu, ale i głębokiego poczucia moralnej odpowiedzialności za spójność systemu. Czy w świecie, gdzie reguły zdają się ustępować miejsca interesom, integralność prawa ma jeszcze szansę stać się kompasem dla sędziów? A może skazani jesteśmy na niekończący się taniec między literą prawa a jego duchem?