Kryzys kubański: laboratorium decyzji in vivo
Kryzys z 1962 roku to eksperyment myślowy przeprowadzony in vivo na organizmie cywilizacji. Testuje on wytrzymałość procedur i złudzenia dotyczące racjonalności systemów uzbrojonych w technologię nuklearną. Dzięki analizie Grahama Allisona i Philipa Zelikowa, wydarzenie to stało się fundamentem teorii decyzji, oferując trzy soczewki: Model Racjonalnego Aktora, Procesów Organizacyjnych i Polityki Biurokratycznej. Czytelnik dowie się, jak zderzenie tych logik kształtuje przetrwanie gatunku.
Model I: granice racjonalności państwa-monolitu
Model I zakłada, że państwo to jednolity podmiot maksymalizujący użyteczność. W tej optyce Kennedy i Chruszczow: kalkulacja zysków i strat wyjaśnia przebieg kryzysu. ZSRR racjonalnie broniło Kuby i korygowało nierównowagę rakietową, a USA wybrały blokadę jako opcję pośrednią. Jednak ten elegancki obraz to „tanie przybliżenie”, które ignoruje granice racjonalności – błędy poznawcze i brak pełnej informacji.
Model II: rutyna organizacji paraliżuje politykę
Model II przypomina, że rząd to federacja organizacji działających według standardowych procedur operacyjnych. To dlatego logika biurokracji dyktuje przebieg kryzysu 1962: radzieccy inżynierowie nie zakamuflowali rakiet, bo budowali je według schematów z ZSRR. Z kolei amerykańskie lotnictwo, zamiast „chirurgicznego cięcia”, zaproponowało pełnoskalową inwazję, bo tak nakazywała ich doktryna.
Model III: gra o wpływy wewnątrz aparatu władzy
Model III ukazuje państwo jako arenę gry o wpływy wewnątrz aparatu władzy. Decyzje nie są planem stratega, lecz wypadkową targów między graczami. Kennedy musiał balansować między jastrzębiami w Kongresie a generałami, budując koalicje. Władza prezydencka okazała się w istocie władzą perswazji, a nie prostym wydawaniem rozkazów.
Sztuczna inteligencja destabilizuje odstraszanie
Wprowadzenie AI do systemów nuklearnych obiecuje pełną racjonalność, ale w praktyce tworzy czarne skrzynki: nieprzejrzystość systemów dowodzenia. Algorytmy mogą generować fałszywe alarmy, skracając czas na konsultacje polityczne. Integracja AI z NC3 sprawia, że rutyny pisane przez maszyny mogą produkować sygnały eskalacyjne poza kontrolą człowieka, co czyni system bardziej kruchym.
Aporie Allisona: teoretyczne luki trzech modeli
Modele Allisona zawierają aporie: totalizację racjonalności (ignorowanie drobnych błędów), fetyszyzm organizacyjny oraz pokusę cynizmu. Ponadto USA, Europa i świat arabski: geopolityka pamięci pokazuje, że kryzys jest różnie interpretowany – od mitu sukcesu po memento o zależności. Wojna nuklearna: paradoksy prawa i ekonomii ujawnia, że w obliczu zagłady klasyczne kalkulacje kosztów i normy prawne zawodzą. To wtedy narodziła się współczesna popkultura i lęk: narodziny wyobraźni apokaliptycznej.
Podsumowanie
Czy w erze algorytmów i automatyzacji, kryzys kubański pozostanie jedynie przestrogą z przeszłości, czy też stanie się proroctwem samospełniającym się na naszych oczach? Może nadszedł czas, byśmy przestali traktować historię jako zbiór danych do analizy, a zaczęli ją przeżywać jako lekcję pokory? Bo czyż nie w pokorze, a nie w algorytmach, tkwi klucz do przetrwania?