Czarna fala Kim Ghattas
(2023)
Wydawnictwo Czarna Owca ISBN: 9788382521054
👤 O autorze
Kim Ghattas
The Atlantic, Financial Times, Carnegie Endowment for International Peace (former nonresident senior fellow)
Kim Ghattas to libańska dziennikarka, analityczka i autorka, laureatka Emmy z ponad 20-letnim doświadczeniem w relacjonowaniu Bliskiego Wschodu, spraw międzynarodowych i polityki zagranicznej USA. Urodzona w Bejrucie podczas wojny domowej, karierę rozpoczęła w 1998 r. w The Daily Star, potem pracowała dla Financial Times, de Volkskrant i BBC. Przez dekadę bazowała w Bejrucie, opisując Irak, Syrię, Arabię Saudyjską i wojnę Izrael-Hezbollah w 2006 r. (Emmy). W latach 2008-2013 korespondentka BBC ds. Departamentu Stanu w Waszyngtonie, podróżowała z Rice, Clinton i Kerrym. Autorka bestselleru NYT The Secretary (2013) i Black Wave (2020) o rywalizacji Arabia Saudyjska-Iran. Obecnie pisząca dla The Atlantic i Financial Times, była st. fellow Carnegie. Członkini zarządu American University of Beirut.[1][2][3]
Rywalizacja Arabii Saudyjskiej i Iranu to nie tylko polityka i ropa. To głęboka walka o dominację kulturową i religijną, w której oba państwa używają „miękkiej siły” do budowy wpływów. Artykuł analizuje ten konflikt na wielu poziomach: od ideologii i mediów, przez rolę mocarstw, po mechanizmy eskalacji. Zrozumienie tej dynamiki jest kluczowe dla oceny globalnego bezpieczeństwa energetycznego i stabilności na Bliskim Wschodzie.
Rywalizacja: kultura i religia jako front konfliktu
Konflikt saudyjsko-irański rozgrywa się w sferze symboli i narracji. Arabia Saudyjska eksportuje wahhabizm, ultrakonserwatywną odmianę sunnizmu, finansując meczety i ośrodki religijne na świecie. Iran odpowiada eksportem rewolucji islamskiej, opartej na szyickiej doktrynie wilajat al-fakih, czyli władzy najwyższego duchownego. Religia staje się tu „politycznym oprogramowaniem” legitymizującym władzę.
Wojna toczy się również w mediach, gdzie stacje takie jak saudyjska Al-Arabiya i irańska Press TV prezentują odmienne wizje rzeczywistości. Nawet prawa kobiet są instrumentalizowane: Rijad przedstawia reformy jako dowód modernizacji (tzw. feminizm państwowy), podczas gdy w Iranie opór kobiet staje się globalnym symbolem sprzeciwu. W obu krajach działają jednak wewnętrzni reformatorzy, kwestionujący państwowy monopol na interpretację religii.
USA kształtują dynamikę konfliktu w Zatoce
Globalne mocarstwa odgrywają kluczową rolę w moderowaniu konfliktu. Stany Zjednoczone, zgodnie z doktryną Cartera, od dekad pozostają gwarantem bezpieczeństwa żeglugi w Zatoce Perskiej, balansując między odstraszaniem a dyplomacją (np. umowa nuklearna JCPOA). W tę próżnię wchodzą nowi gracze. Chiny, jako największy odbiorca ropy, stają się pragmatycznym mediatorem, dążąc do stabilizacji dostaw. Rosja wykorzystuje konflikt do wzmacniania wpływów w Syrii i w ramach OPEC+, współdecydując o globalnych cenach surowca. Zrozumienie tej gry wymaga narzędzi z różnych teorii stosunków międzynarodowych: od realizmu po konstruktywizm.
Eskalacja i deeskalacja: mechanizmy konfliktu
Mechanizmy konfliktu opierają się na trzech poziomach. Do eskalacji dochodzi, gdy synchronizują się doktryna (religijne uzasadnienie), geoekonomia (atak na infrastrukturę) i przyzwolenie społeczne. Deeskalacja pojawia się, gdy rosną koszty ekonomiczne lub opór społeczny. Na tej podstawie można wyróżnić trzy scenariusze: chłodne odprężenie (kontrolowana rywalizacja), zarządzana konfrontacja (cykliczne incydenty) lub próg nuklearnej niepewności (ryzyko otwartej wojny). Dla Polski i UE konflikt ten oznacza bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa energetycznego, co wymusza dywersyfikację dostaw i zarządzanie rezerwami strategicznymi.
Podsumowanie
Oś Rijad–Teheran to wyrafinowana mieszanka teologii politycznej i kapitalizmu naftowego. Zamiast szukać prostych rozwiązań, należy skupić się na zrozumieniu reguł tej gry. Pobożność nie unieważnia bowiem rachunku tankowca, a modernizacja bez wolności jest tylko rebrandingiem. To, czy „czarna fala” konfliktu opadnie, zależy nie od deklaracji, lecz od tego, czy przestanie mieć czym płynąć.
📖 Słownik pojęć
Wahhabizm
Ultrakonserwatywna odmiana sunnizmu, która stała się ideologicznym paliwem dla wielu ruchów islamistycznych, eksportowana przez Arabię Saudyjską w celu rozszerzania wpływów.
Wilajat al-fakih
Doktryna ajatollaha Chomeiniego, która przyznaje najwyższemu prawnikowi-duchownemu mandat do sprawowania władzy w imieniu nieobecnego imama, przekształcając państwo w teokrację.
Miękka potęga
Zdolność państwa do kształtowania preferencji i zachowań innych państw poprzez atrakcyjność swojej kultury, wartości politycznych i polityki zagranicznej, a nie siłą militarną.
Wojna ram
Koncept z teorii komunikacji opisujący spór nie tyle o fakty, ile o kategorie, w których wydarzenia mają być interpretowane przez odbiorcę, kształtując jego postrzeganie rzeczywistości.
Ummah
Globalna wspólnota muzułmanów, której różne modele są przedmiotem ideologicznej rywalizacji między sunnicką Arabią Saudyjską a szyickim Iranem.
Bid’a
W islamie, niedozwolona innowacja lub odstępstwo od tradycyjnej praktyki religijnej, często zwalczana przez ruchy purystyczne, takie jak wahhabizm.
Doktryna Cartera
Amerykańska polityka ogłoszona w 1980 roku, uznająca każdą próbę kontroli nad Zatoką Perską przez siłę zewnętrzną za atak na żywotne interesy USA, co legitymizuje interwencje militarne.
JCPOA
Skrót od Joint Comprehensive Plan of Action, międzynarodowe porozumienie z 2015 roku dotyczące irańskiego programu nuklearnego, mające na celu wbudowanie go w reżim weryfikacji w zamian za zniesienie sankcji.
Często zadawane pytania
Jakie są główne przyczyny rywalizacji między Arabią Saudyjską a Iranem?
Główne przyczyny rywalizacji wykraczają poza kwestie ropy i rurociągów, tkwiąc w zdolności obu państw do kształtowania wyobraźni zbiorowej, organizowania symboli konstytuujących wspólnotę, a także w rywalizacji o hegemonię kulturowo-religijną i kontrolę nad zasobami naturalnymi.
W jaki sposób religia jest wykorzystywana w konflikcie Rijad-Teheran?
Religia jest instrumentalizowana jako narzędzie tożsamości, propagandy i legitymizacji władzy. Arabia Saudyjska eksportuje wahhabizm, a Iran rewolucyjny szyizm z doktryną wilajatu al-fakih, tworząc dwa odmienne modele globalnej wspólnoty muzułmanów (ummah).
Jaką rolę odgrywa kultura i media w rywalizacji saudyjsko-irańskiej?
Kultura i media stanowią "mikro-fronty" wojny o narrację i władzę nad świadomością. Stacje telewizyjne walczą o interpretację wydarzeń, a sztuka, kino i kultura popularna stają się przestrzenią oporu i redefinicji tożsamości, często wbrew cenzurze.
W jaki sposób globalne mocarstwa wpływają na konflikt w Zatoce Perskiej?
Globalne mocarstwa, takie jak USA, Chiny i Rosja, wpływają na konflikt poprzez gwarancje bezpieczeństwa, sankcje, mediacje i popyt energetyczny. Doktryna Cartera podtrzymuje obecność USA, Chiny angażują się w mediacje, a niestabilność regionalna ma globalne konsekwencje dla rynków energetycznych.
Jakie zmiany zachodzą w podejściu młodych pokoleń do religii w obu krajach?
Dla młodych pokoleń religia coraz częściej zmienia swój status z prawdy objawionej na kwestię wyboru tożsamościowego. Młodzi ludzie w obu krajach poszukują nowych narracji poza oficjalnymi ideologiami państwowymi, co kwestionuje monopol "politycznych teologii" i otwiera drogę do pluralizmu.
Co oznacza koncepcja "politycznych teologii" w kontekście rywalizacji?
"Polityczne teologie" wahhabizmu i rewolucyjnego szyizmu to zaawansowane technologie władzy, służące jej budowie i legitymizacji, ubrane w teologiczne szaty. Redukują one religię do funkcji aparatu państwowego, co prowadzi do erozji autorytetu sacrum i staje się przedmiotem krytyki wewnętrznej.
Powiązane pytania
Jak rywalizacja przejawia się w sferze kultury i religii?
Jaką rolę w konflikcie saudyjsko-irańskim odgrywają media?
W jaki sposób prawa kobiet są wykorzystywane w narracji obu państw?
Jakie są fundamentalne teologie polityczne Arabii Saudyjskiej i Iranu?
Na czym polega instrumentalizacja religii przez Rijad i Teheran?
Kim są wewnętrzni reformatorzy i jakie mają znaczenie?
Jak Stany Zjednoczone wpływają na dynamikę konfliktu w Zatoce?
Jaka jest strategia Chin i Rosji wobec osi Rijad–Teheran?
Jakie są mechanizmy eskalacji i deeskalacji w tym konflikcie?
Jakie są trzy główne scenariusze rozwoju rywalizacji?
🧠 Grupy tematyczne
Korzenie i wielowymiarowość rywalizacji: Analiza głębokich przyczyn konfliktu między Arabią Saudyjską a Iranem, wykraczających poza kwestie ekonomiczne, z naciskiem na religię, kulturę i kształtowanie wyobraźni zbiorowej jako kluczowe areny starć.
Instrumentalizacja religii i władzy państwowej: Szczegółowe omówienie roli wahhabizmu i doktryny wilajatu al-fakih jako narzędzi legitymizacji reżimów, ekspansji ideologicznej oraz wewnętrznych krytyk wobec redukcji sacrum do profanum.
Kulturowe i społeczne fronty konfliktu: Badanie wpływu rywalizacji na media, sztukę, kulturę popularną, rolę kobiet i diaspory, ukazując je jako przestrzenie oporu, redefinicji tożsamości i walki o wolność słowa.
Globalny kontekst i geopolityczne uwarunkowania: Przedstawienie wpływu międzynarodowych graczy, takich jak USA, Chiny i Rosja, na dynamikę konfliktu, analizując doktryny bezpieczeństwa, sankcje, mediacje i ich konsekwencje dla rynków energetycznych.
