Czarna fala Kim Ghattas
(2023)
Wydawnictwo Czarna Owca ISBN: 9788382521054
👤 O autorze
Kim Ghattas
The Atlantic, Financial Times
Kim Ghattas to libańska dziennikarka, analityczka i autorka, laureatka Emmy z ponad 20-letnim doświadczeniem w relacjonowaniu Bliskiego Wschodu, spraw międzynarodowych i polityki zagranicznej USA. Urodzona i wychowana w Bejrucie podczas wojny domowej w Libanie, karierę rozpoczęła w 1998 r. jako stażystka w The Daily Star, potem pracowała dla Financial Times, de Volkskrant i BBC. Relacjonowała wojny w Iraku, Syrii, Arabii Saudyjskiej oraz konflikt Izrael-Hezbollah w 2006 r., za co dostała Emmy. W latach 2008-2013 jako korespondentka BBC ds. Departamentu Stanu w Waszyngtonie podróżowała z sekretarzami Rice, Clinton i Kerry. Autorka bestsellera NYT The Secretary (2013) o podróżach z Hillary Clinton oraz Black Wave (2020) o rywalizacji Arabia Saudyjska-Iran. Pisze dla The Atlantic i Financial Times, zasiada w radzie American University of Beirut, była fellow w Columbii, Carnegie i Wilson Center. Pół-Libanka, pół-Holenderka, mówi po arabsku, francusku, angielsku i holendersku.[1][2][3]
Rywalizacja Arabii Saudyjskiej i Iranu po 1979 roku to klucz do zrozumienia współczesnego Bliskiego Wschodu. Artykuł analizuje, jak trzy wydarzenia – rewolucja irańska, oblężenie Mekki i inwazja na Afganistan – zdefiniowały ten konflikt. To nie tylko spór sunnitów z szyitami, ale fundamentalna walka o hegemonię i legitymację władzy. Prześledzimy jej ewolucję od wojen zastępczych, przez geoekonomię ropy i sankcji, po wpływ na codzienne życie obywateli i formy ich oporu.
Potrójny szok 1979 i spór o legitymację władzy
Rok 1979 był punktem zwrotnym. Rewolucja irańska, oblężenie Wielkiego Meczetu w Mekce i radziecka inwazja na Afganistan stworzyły nowy porządek. Teheran ustanowił teokrację na eksport, a Rijad w odpowiedzi zacieśnił sojusz tronu z duchowieństwem, purytanizując sferę publiczną. Afganistan stał się poligonem transnarodowego dżihadu.
U podstaw konfliktu leży spór o źródło władzy. Iran promuje doktrynę wilāyat al-faqīh, czyli rządy najwyższego autorytetu prawnego, którego władza wynika z boskiego porządku. Arabia Saudyjska legitymizuje się jako strażnik świętych miejsc, opierając się na historycznym pakcie dynastii Saudów z wahhabickimi uczonymi. To fundamentalna walka o definicję suwerenności w świecie islamu.
Wojny zastępcze i geoekonomia konfliktu
Rywalizacja przeniosła się na pola wojen zastępczych. W Libanie Iran zbudował potęgę Hezbollahu, w Iraku wspierał szyickie milicje, a w Syrii bronił reżimu Asada. Rijad odpowiadał, finansując sunnickie elity i rebeliantów. Jemen stał się tragicznym symbolem starcia. Konflikt ma też wymiar geoekonomiczny: kontrola nad szlakami morskimi (Ormuz), polityka naftowa OPEC+ i strategie przetrwania. Arabia Saudyjska dywersyfikuje gospodarkę przez Vision 2030, a Iran obchodzi sankcje dzięki gospodarce cienia. W grze uczestniczą mocarstwa: USA jako sojusznik Rijadu i Chiny jako kluczowy klient obu stron.
Kontrola społeczna i cichy opór
Wielka polityka przekłada się na życie codzienne. Oba reżimy używają aparatu państwowego do dyscyplinowania społeczeństw – przez policję moralności, cenzurę i system edukacji. W odpowiedzi rodzą się mikro praktyki oporu: od zdejmowania chust w Teheranie po omijanie blokad internetowych. W Iranie ciało kobiety stało się centralnym polem walki, a protesty po śmierci Mahsy Amini uderzyły w fundamenty legitymizacji władzy. Tymczasem saudyjski książę Muhammad ibn Salman promuje narrację o powrocie do umiarkowanego islamu. Jest to jednak modernizacja autorytarna, łącząca reformy gospodarcze z represjami. Analitycy, jak Kepel czy Roy, spierają się, czy to religia radykalizuje bunt, czy bunt jedynie przybiera religijne barwy.
Podsumowanie
Próby normalizacji stosunków między Rijadem a Teheranem rodzą pytanie: czy to taktyczny manewr w grze o wpływy, czy zwiastun realnej zmiany? W regionie, gdzie religia i ropa tworzą nierozerwalny splot, trudno odróżnić dążenie do pokoju od strategii dominacji. Być może prawdziwa transformacja nie nadejdzie z pałaców, lecz narodzi się z cichego oporu jednostek, które każdego dnia kwestionują narzucone im ograniczenia.
📖 Słownik pojęć
Wilāyat al-faqīh
Koncepcja szyickiej teologii politycznej, która w rewolucyjnej wykładni Chomeiniego przypisuje najwyższemu autorytetowi prawnemu (prawnikowi-teologowi) prerogatywy ukrytego Imama, definiując źródło władzy jako religijną regułę.
Širk
W islamie grzech politeizmu, czyli przypisywania Bogu partnerów lub współtowarzyszy, co jest uważane za największe wykroczenie przeciwko jedynobóstwu.
Mahdi
W islamie postać zbawiciela, mesjasza, który ma pojawić się pod koniec czasów, by przywrócić sprawiedliwość i ład na świecie.
Ulama
Ogólne określenie dla uczonych w islamie, teologów i prawników religijnych, którzy odgrywają kluczową rolę w interpretacji prawa szariatu i kierowaniu społecznością muzułmańską.
Pasdaran
Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej, elitarna formacja wojskowa w Iranie, utworzona po rewolucji 1979 roku, odpowiedzialna za ochronę systemu politycznego i ideologicznego państwa.
Hudud
Kary przewidziane w prawie islamskim za przestępstwa uznawane za wykroczenia przeciwko prawom Boga, takie jak kradzież, rozbój czy cudzołóstwo.
Hanbalicka reforma religijna
Ruch religijny z XVIII wieku, zapoczątkowany przez Muhammada ibn Abd al-Wahhaba, który opierał się na rygorystycznej interpretacji islamu sunnickiego, odrzucając kult świętych i wstawiennictwo.
Cieśnina Ormuz
Strategiczne wąskie gardło morskie łączące Zatokę Perską z Oceanem Indyjskim, kluczowe dla globalnego transportu ropy naftowej i gazu ziemnego.
Często zadawane pytania
Jakie trzy wydarzenia z 1979 roku ukształtowały konflikt Rijad-Teheran?
Trzy kluczowe wydarzenia to rewolucja irańska, oblężenie Wielkiego Meczetu w Mekce oraz radziecka inwazja na Afganistan. Działały one jako impuls, który przeorganizował układ sił, wyobraźnię religijno-polityczną i repertuar środków władzy na Bliskim Wschodzie.
Czym różni się ideologiczna podstawa władzy w Iranie od tej w Arabii Saudyjskiej?
W Iranie władza opiera się na koncepcji wilāyat al-faqīh (rządach prawnika-teologa), gdzie suwerenność wynika z religijnej reguły i depozytu objawienia. W Arabii Saudyjskiej legitymizacja opiera się na historycznym pakcie dynastii Saudów z duchowieństwem (wahhabizmem) oraz roli króla jako „Strażnika Dwóch Świętych Meczetów”, administrującego najświętszymi miejscami islamu.
W jakich krajach Bliskiego Wschodu rywalizacja saudyjsko-irańska przybrała formę wojen zastępczych?
Rywalizacja ta materializowała się w Libanie (Hezbollah), Iraku (milicje szyickie vs sunnicka rebelia), Syrii (wsparcie dla Asada vs opozycja), Jemenie (Huti), Pakistanie (islamizacja i przemoc wyznaniowa) oraz Egipcie (wspieranie konserwatywnej religijności vs alternatywne narracje.
Jakie znaczenie geoekonomiczne mają strategiczne wąskie gardła dla konfliktu Rijad-Teheran?
Cieśnina Ormuz i Bab al-Mandab to kluczowe punkty tranzytowe dla ropy i gazu. Iran może grozić paraliżem Ormuzu, podczas gdy Arabia Saudyjska inwestuje w objazdy (Petroline). Kampania Hutich w Bab al-Mandab pokazała, jak wojna zastępcza natychmiast przekłada się na koszty frachtu i globalne turbulencje, wpływając na siłę przetargową obu stron.
Jaką rolę odgrywa OPEC+ w geoekonomicznym sporze między Rijadem a Teheranem?
OPEC+ pod przewodnictwem Arabii Saudyjskiej zarządza polityką cenową i wolumenową ropy, stabilizując rynek i kalibrując podaż. Jest to instrument, którym Rijad zarządza nie tylko własnym budżetem, ale i presją na konkurentów, w tym na Iran, poprzez wpływanie na premię za ryzyko i bilanse płatnicze.
Powiązane pytania
Jak „potrójny szok” z 1979 roku zdefiniował na nowo układ sił na Bliskim Wschodzie?
Na czym polega ideologiczny spór między irańską doktryną „wilāyat al-faqīh” a saudyjskim modelem „strażnictwa świętych miejsc”?
W jaki sposób rywalizacja saudyjsko-irańska przejawiała się w wojnach zastępczych w Libanie, Iraku i Syrii?
Jak konflikt hegemoniczny między Rijadem a Teheranem wpłynął na sytuację w Jemenie, Pakistanie i Egipcie?
Jaką rolę w rywalizacji odgrywa geoekonomia: kontrola nad szlakami morskimi, polityka naftowa i sankcje?
Jakie strategie ekonomiczne – Vision 2030 w Arabii Saudyjskiej i gospodarka cienia w Iranie – kształtują ich pozycje?
Jaki jest wpływ mocarstw zewnętrznych, zwłaszcza USA i Chin, na dynamikę konfliktu Rijad–Teheran?
W jaki sposób oba reżimy wykorzystują aparat państwowy do kontroli życia codziennego i dyscyplinowania społeczeństw?
Jakie formy oporu społecznego i „mikro praktyk wolności” pojawiają się w odpowiedzi na autorytaryzm w obu krajach?
Jakie są kluczowe ramy analityczne (Kepel vs. Roy, Ghattas, Gause) pomagające zrozumieć ten konflikt?
🧠 Grupy tematyczne
Przełomowy rok 1979 i geneza konfliktu: Opisuje trzy kluczowe wydarzenia (rewolucja irańska, oblężenie Mekki, inwazja na Afganistan), które zdefiniowały nowy porządek na Bliskim Wschodzie i zapoczątkowały rywalizację Rijad-Teheran.
Teologiczne podstawy i ideologiczne starcie: Analizuje różnice między saudyjskim wahhabizmem/salafizmem a irańską koncepcją wilāyat al-faqīh, podkreślając, jak spór o religijną legitymizację władzy stał się osią konfliktu o suwerenność.
Wojny zastępcze i regionalna rywalizacja o wpływy: Przedstawia konkretne przykłady interwencji i konfliktów (Liban, Irak, Syria, Jemen, Pakistan, Egipt), gdzie rywalizacja saudyjsko-irańska materializowała się w postaci wspierania proksy i kształtowania społeczeństw.
Geoekonomia konfliktu i instrumentalizacja zasobów: Koncentruje się na ekonomicznych aspektach rywalizacji, w tym kontroli nad strategicznymi szlakami handlowymi (Cieśnina Ormuz, Bab al-Mandab), polityce OPEC+ oraz wpływie sankcji na gospodarkę Iranu.
