Wprowadzenie: Koniec wyjątkowego stulecia
Robert Gordon diagnozuje fundamentalne pęknięcie w zachodniej cywilizacji: rozdźwięk między statystycznym wzrostem gospodarczym a realnym standardem życia większości obywateli. Według badacza, nowoczesność padła ofiarą własnego sukcesu, a my mierzymy się dziś z czterema „przeciwnymi wiatrami”: nierównością, demografią, edukacją i presją fiskalną. Zrozumienie tych mechanizmów wymaga odrzucenia iluzji, że technologia automatycznie rozwiąże problemy długu i dystrybucji. Artykuł analizuje, jak w dobie spowolnienia zaprojektować instytucje zdolne do utrzymania kontraktu społecznego.
Wiatr fiskalny i rozdźwięk między PKB a dochodem
Wiatr fiskalny to w ujęciu Gordona stały opór, który wymusza przesunięcie strumieni pieniężnych z portfeli domowych do aparatu państwa. Gordon oddziela produkcję od dystrybucji, wykazując, że PKB jest niewystarczającą miarą dobrobytu. Jako wskaźnik rynkowy, PKB maskuje realny regres standardu życia, ignorując czas wolny czy jakość usług publicznych. W świecie wyższych stóp procentowych dług publiczny generuje dla biznesu ryzyko reżimowe – niepewność co do przyszłych podatków, regulacji i inflacji.
Problem staje się palący, gdy spojrzymy na twarde dane. Prognozy wskazują, że fundusze Social Security (OASI) oraz Medicare (Part A) mogą wyczerpać rezerwy już w 2033 roku. Po tej dacie bieżące wpływy wystarczą na pokrycie zaledwie 77% obiecanych świadczeń. To sprawia, że koszt polityki fiskalnej przestaje być tłem, a staje się głównym aktorem na scenie politycznej.
Techno-optymizm a dziedzictwo „sieciowego domu”
Współczesny techno-optymizm pokłada nadzieję w sztucznej inteligencji jako nowej technologii ogólnego przeznaczenia. Gordon studzi ten entuzjazm, przypominając o „sieciowym domu” – rewolucji XX wieku (woda, prąd, kanalizacja), która jednorazowo i fundamentalnie zdjęła z jednostki ciężar walki o przetrwanie. Dzisiejsze innowacje cyfrowe często jedynie optymalizują istniejące procesy, nie oferując podobnego skoku jakościowego.
Podobny paradoks dotyczy zdrowia. Największy wzrost długości życia zawdzięczamy infrastrukturze sanitarnej. Dzisiejsze sukcesy medycyny polegają głównie na kosztownym zarządzaniu chorobami przewlekłymi u osób starszych, co zamiast napędzać produktywność, generuje potężne obciążenia dla budżetu. Bez instytucjonalnej przebudowy, AI może jedynie pogłębić nierówności, zamiast zniwelować wiatry przeciwne.
Roztropne ryzyko: opodatkowanie rent i automatyczna korekta
Aby uniknąć systemowej katastrofy, konieczna jest restrukturyzacja kontraktu międzypokoleniowego. Kluczowym pojęciem jest tu prawomocność korekty – zdolność państwa do przeprowadzenia bolesnych reform przy zachowaniu zgody społecznej. Gordon sugeruje odejście od obciążania pracy na rzecz opodatkowania rent, czyli zysków wynikających z przewag strukturalnych i monopoli, a nie z realnej produktywności.
Stabilizację systemu mogą zapewnić reguły automatycznej korekty, które indeksują wiek emerytalny i wysokość świadczeń względem twardych danych demograficznych. Takie „protezy rozumu” ograniczają polityczną arbitralność. Równolegle, rynek pracy musi dostosować ergonomię i prawo do potrzeb seniorów, by dłuższe życie oznaczało dłuższą aktywność zawodową w warunkach godności, a nie degradacji.
Podsumowanie: Wyzwanie dla nowoczesnych instytucji
W erze „wiatrów przeciwnych” konformizm staje się strategią eskalacji przyszłych kosztów. Sukcesem XXI wieku nie będzie samo tempo innowacji, lecz zdolność do budowy nowych sieci – instytucjonalnych i technologicznych – które przejmą ciężar życia w świecie wolniejszego wzrostu. Roztropne ryzyko w projektowaniu państwa to jedyna droga, by triumf biologiczny, jakim jest dłuższe życie, nie zakończył się budżetową aporią i rozpadem społecznej legitymacji.