Wprowadzenie
Artykuł analizuje myśl Miltona Friedmana, dekonstruując stereotyp ideologa państwa minimalnego i ukazując go jako badacza warunków nowoczesnego ładu gospodarczego. Teza tekstu głosi, że Friedmanowska krytyka inflacji, państwa opiekuńczego i nadregulacji wynika z lęku przed tyranią kontroli, która niszczy organiczne mechanizmy rynkowe. Czytelnik dowie się, jak błędy państwa pogłębiły Wielki Kryzys, dlaczego inflacja jest testem legitymizacji władzy oraz jak współczesne wyzwania – od gospodarki platformowej po bony edukacyjne – redefiniują granice wolności i równości.
Wolność polityczna a dyscyplina rynkowa
Wolność polityczna wymaga ograniczenia władzy państwa, gdyż lęk przed swobodą prowadzi do technokratycznego sterowania, które generuje kryzysy. W tej optyce inflacja weryfikuje zaufanie do dyscypliny rynkowej – nie jest ona błędem kapitalizmu, lecz zjawiskiem pieniężnym wynikającym z nadmiernej kreacji pieniądza. Friedman określa ją jako ukryty podatek niszczący legitymację władzy, wprowadzany bez demokratycznej zgody.
Analizując historię, autor wskazuje, że Wielki Kryzys był efektem błędów Fed-u zamiast porażki rynku; skurczenie podaży pieniądza o jedną trzecią przekształciło recesję w katastrofę. Izrael i Francja dają cenne lekcje z walki z inflacją: izraelska stabilizacja z lat 80. oparta na zbilansowaniu budżetu kontrastuje z francuskim modelem ekspansji wydatków, który wymusza permanentne, doraźne kompromisy polityczne zamiast jasnych reguł gry.
Państwo opiekuńcze i mechanizmy ochrony
Friedman argumentuje, że państwo opiekuńcze niszczy indywidualną odpowiedzialność, promując patologiczne wydawanie „cudzych pieniędzy na rzecz innych”. Choć współczesna teoria różnicuje modele państwa opiekuńczego (np. model fiskalny oparty na ulgach), ostrzeżenie przed marnotrawstwem pozostaje aktualne. W sferze pracy konkurencja rynkowa stanowi tarczę konsumenta i pracownika, o ile istnieje pluralizm pracodawców. Jednak gospodarka platformowa osłabia tradycyjną ochronę pracy, gdzie algorytmiczne sterowanie może czynić wolność wyboru iluzoryczną.
Kluczowym polem sporu jest edukacja. Monopol państwowy vs. wolność wyboru to walka o jakość kształcenia; Friedman proponuje bony edukacyjne jako rynkową presję na jakość. Choć krytycy ostrzegają przed segmentacją, voucher ma przywrócić suwerenność rodzicom, zmuszając szkoły do rywalizacji o ucznia. Rola państwa zmienia się tu z producenta usług w gwaranta standardów i finansowania.
Równość, korporacje i granice sterowania
Analiza logiczna wykazuje, że równość wyników stoi w sprzeczności z wolnością. Aby zniwelować naturalne różnice w talentach, państwo musi stosować przymus, co niszczy wolność i tworzy nową hierarchię urzędniczą. Współczesna ekonomia behawioralna ogłasza kres mitu o pełnej racjonalności, co uzasadnia subtelne interwencje korygujące błędy poznawcze, ale nie zastępuje mechanizmu cenowego jako ostatecznego arbitra alokacji zasobów.
Różnice widać też w skali globalnej: etatyzm Francji vs. izraelski model innowacji. Francuskie koncerny to hierarchiczne machiny wspierane politycznie, podczas gdy izraelskie firmy technologiczne stawiają na zdecentralizowane sieci. W obliczu niepewności błędy technokracji obnażają granice sterowania; systemy nakazowe nie zastąpią informacji płynącej z cen. Stabilność wymaga, by instytucje poddawały swoje roszczenia publicznej krytyce, zamiast zasłaniać się żargonem eksperckim.
Podsumowanie
W świecie, gdzie pewność staje się luksusem, prawdziwa siła systemu nie leży w jego dogmatach, lecz w zdolności do nieustannej autorefleksji i adaptacji. Friedmanowska krytyka przypomina, że każda koncentracja władzy dąży do emancypacji spod kontroli społecznej. Kluczem do trwałego dobrobytu jest proceduralna jedność uzasadniania: żadna instytucja – rynek, państwo czy korporacja – nie może rościć sobie prawa do bycia ostateczną instancją, dopóki nie jest gotowa na bezlitosną, publiczną weryfikację swoich działań. Może to właśnie ta niepewność i ciągła rewizja są jedyną pewną drogą do wolności.