PETYCJA
Na podstawie art. 63 Konstytucji RP i art. Art. 2 ust.3 Ustawy o petycjach wnosimy petycję o podjęcie działań w celu wniesienia pod obrady Sejmu RP projektu ustawy o zmianie ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Dz.U.1997 nr 115 poz. 741 ze zmianami, która to zmiana polegać by miała na nadaniu art. 68 ust. 1 pkt 6) tejże ustawy następującego brzmienia:
Art. 68.1. (…) 6) kościołom i związkom wyznaniowym, mającym uregulowane stosunki z państwem, przeznaczonej w planie miejscowym na cele działalności sakralnej
UZASADNIENIE
Fundacja Dobre Państwo wnosi o doprecyzowanie art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy o gospodarce nieruchomościami (u.g.n.), tak aby bonifikaty dla kościołów i związków wyznaniowych przysługiwały wyłącznie w przypadku nabywania nieruchomości „przeznaczonej w planie miejscowym na cele sakralne”. Celem proponowanej regulacji jest wyeliminowanie możliwości nabywania gruntów z bonifikatą pod działalność faktycznie komercyjną, sprzeczną ze społecznym oczekiwaniem, iż zbycie „za symboliczną cenę” winno służyć wyłącznie celom religijnym.
Artykuł 68 u.g.n. pozwala na udzielanie bonifikat różnym kategoriom nabywców, w tym kościołom i związkom wyznaniowym (pkt 6), jednak wyłącznie „na cele działalności sakralnej”.
Decyzja o wysokości i warunkach takiej bonifikaty ma charakter fakultatywny i zapada w formie uchwały rady lub sejmiku (dla nieruchomości samorządowych) bądź zarządzenia wojewody (dla nieruchomości Skarbu Państwa).
Art. 68 ust. 2 u.g.n. przewiduje miękki mechanizm zabezpieczający. W razie zbycia lub wykorzystania nieruchomości na cele inne niż uprawniające do bonifikaty, przed upływem 10 lat (albo 5 lat, gdy chodzi o lokal mieszkalny), nabywca ma obowiązek zwrócić równowartość udzielonej bonifikaty (po jej waloryzacji).
Zgodnie z ustawą o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, docelowym aktem przesądzającym o przeznaczeniu danego terenu jest miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego.
W Polsce poziom pokrycia gmin planami miejscowymi jest bardzo zróżnicowany (ok. 32% powierzchni kraju). Oznacza to, że dla wielu obszarów plany miejscowe nie obowiązują. W efekcie często wydaje się decyzje o warunkach zabudowy, które, choć określają sposób zagospodarowania danej nieruchomości, nie mają charakteru powszechnej regulacji właściwej aktowi prawa miejscowego.
Proponowane w petycji ograniczenie (tj. „przeznaczonej w planie miejscowym na cele sakralne”) wykluczy możliwość uzyskania bonifikaty w gminach, które nie mają planów miejscowych dla danego terenu lub jeszcze ich nie uchwaliły. W konsekwencji cele religijne, nawet zgodnie określone w decyzji o warunkach zabudowy, nie kwalifikowałyby się do bonifikaty. Stan ów winien szczególnie mobilizować samorządy do prowadzenia polityki urbanistycznej.
Od 24 września 2023 r. obowiązują znaczące zmiany w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (wprowadzone ustawą z 7 lipca 2023 r.), w tym nowy akt prawa miejscowego, plan ogólny gminy, który będzie bazą do wydawania decyzji o warunkach zabudowy. Ma to wzmocnić władztwo planistyczne samorządu i ograniczyć przypadki „wuzetkowania” wbrew szerszym założeniom rozwojowym.
Zmiany te, w dłuższej perspektywie, mogą się przyczynić do bardziej racjonalnego gospodarowania przestrzenią i lepszej kontroli społecznej nad przeznaczeniem gruntów, w tym przekazywanych kościołom i związkom wyznaniowym.
Różnicowanie podmiotów uprawnionych do bonifikaty: w art. 68 ust. 1 u.g.n. wymienieni są nie tylko kościoły czy związki wyznaniowe, lecz także inne instytucje o charakterze społecznym, charytatywnym czy kulturalnym. Pytanie, czy analogicznego wymogu „przeznaczenia w planie miejscowym” nie należałoby rozciągnąć również na nich, by uniknąć nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji prawnej podmiotów korzystających z bonifikaty.
Wykluczenie nieruchomości bez planów: w gminach pozbawionych aktualnych planów miejscowych (co dotyczy ok. 2/3 powierzchni kraju) praktycznie nie byłoby możliwe skorzystanie z omawianej preferencji, nawet jeśli cel sakralny byłby udokumentowany innymi środkami (np. decyzją o warunkach zabudowy czy umową użyczenia na cele religijne).
Istniejący instrument zwrotu bonifikaty (art. 68 ust. 2 u.g.n.) w pewnym stopniu zabezpiecza przed wykorzystywaniem nieruchomości niezgodnie z przeznaczeniem i ewentualnymi próbami jej odsprzedaży z zyskiem. Jest jednak powszechnie lekceważony, obchodzony i przez RIO nie egzekowany.
Z perspektywy spójności polityki przestrzennej i potrzeby zapewnienia kontroli społecznej (w tym uniknięcia nadużyć i korupcji) argumentacja Fundacji Dobre Państwo jest zasadna co do meritum, nieruchomości z bonifikatą powinny rzeczywiście służyć działalności sakralnej, a nie celom komercyjnym.
Proponowane uzależnienie bonifikaty wyłącznie od istnienia planu miejscowego zawierającego przeznaczenie „pod cele sakralne” w obecnych realiach (niski wskaźnik pokrycia planami) może jednak prowadzić do faktycznego zablokowania lub znacznego ograniczenia uprawnienia do bonifikat w wielu regionach Polski.
Jeśli ustawodawca chciałby ściślej powiązać udzielanie bonifikat z planowaniem przestrzennym, należałoby rozważyć szerszą nowelizację (także w stosunku do innych podmiotów z art. 68 ust. 1 u.g.n.). Możliwym kierunkiem mogłoby być wzmocnienie roli planu ogólnego gminy (i innych instrumentów planistycznych) oraz doprecyzowanie mechanizmów kontroli realizacji celu sakralnego (np. wprowadzenie dodatkowego obowiązku zwrotu bonifikaty po upływie określonego czasu, jeśli jednak cel nie zostanie zrealizowany).
W świetle aktualnej struktury planowania przestrzennego, postulowane w petycji doprecyzowanie mogłoby okazać się zbyt restrykcyjne i trudne do zastosowania w praktyce, zwłaszcza tam, gdzie brak jest planów miejscowych. Jednocześnie wprowadzenie większej kontroli nad wykorzystaniem nieruchomości nabywanych z bonifikatą – a co za tym idzie, zapewnienie, że istotnie służą one działalności sakralnej (religijnej) – stanowi zasadną potrzebę. Jej pełna realizacja wymagałaby jednak kompleksowej nowelizacji przepisów, w tym wzmocnienia roli nowych instrumentów planowania przestrzennego (plan ogólny) i wypracowania bardziej szczegółowych rozwiązań kontrolnych.
Wniosek Fundacji Dobre Państwo o zmianę art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy o gospodarce nieruchomościami (UGN) proponuje istotne doprecyzowanie przepisów dotyczących bonifikat przy przekazywaniu nieruchomości kościołom i związkom wyznaniowym. Propozycja ogranicza przyznawanie tych bonifikat do przypadków, w których nieruchomość przeznaczona jest w planie miejscowym na cele sakralne, co ma na celu zwiększenie przejrzystości i ochrony interesu publicznego. Taka zmiana wywołuje istotne implikacje, zarówno w sferze politycznej, społecznej, jak i prawnej. Analiza tego zagadnienia wymaga osadzenia w szerszym kontekście historycznym i teoretycznym oraz zrozumienia międzynarodowych praktyk dotyczących relacji między państwem a Kościołem.
Zarządzanie nieruchomościami publicznymi, zwłaszcza w kontekście ich przekazywania podmiotom religijnym, od dawna budziło kontrowersje. W Polsce, rola Kościoła Katolickiego w historii państwowości jest niepodważalna. Od czasów średniowiecza, Kościół odgrywał kluczową rolę jako właściciel ziemski i duchowy przywódca, a jego majątek wzrastał wraz z jego wpływami politycznymi. Znaczący wpływ na kształtowanie się majątków kościelnych miały darowizny, zapisy testamentowe oraz przywileje nadane przez monarchów, co spowodowało, że Kościół stał się jednym z najważniejszych właścicieli ziemi w Polsce.
Z kolei okres rozbiorów oraz późniejsza dominacja zaborczych mocarstw przyniosły zmiany w strukturze własnościowej ziemi, również w kontekście kościelnym. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku oraz w okresie PRL, wiele z tych nieruchomości zostało upaństwowionych, a Kościół stracił swoje znaczenie jako główny gracz na rynku nieruchomości. Po 1989 roku, Kościół ponownie zaczął odgrywać istotną rolę w życiu publicznym, a jego relacje z państwem uregulowano poprzez Konkordat oraz ustawodawstwo krajowe. Jednakże, wiele kontrowersji związanych z dysponowaniem nieruchomościami kościelnymi przetrwało do dzisiaj, co znajduje swoje odbicie w postulatach Fundacji Dobre Państwo.
W kontekście teorii politycznej, zagadnienie zarządzania majątkiem publicznym i jego przekazywania instytucjom religijnym wymaga omówienia w oparciu o koncepcje własności i dobra wspólnego. John Locke w swojej teorii własności podkreślał, że własność jest naturalnym prawem jednostki, ale jej używanie musi być zgodne z interesem publicznym i dobrostanem ogółu. Z kolei Jean-Jacques Rousseau, w „Umowie społecznej”, rozwijał ideę, że wszelkie działania państwa muszą mieć na celu dobro wspólne, a wszelkie przywileje muszą być ściśle uzasadnione, zwłaszcza gdy dotyczą majątku publicznego.
W kontekście proponowanej zmiany UGN, teorie te wskazują, że przywileje przyznawane kościołom i związkom wyznaniowym w kwestii bonifikat na nieruchomości publiczne muszą być ściśle związane z realizacją dobra wspólnego, czyli działalnością sakralną. Każde inne wykorzystanie tych nieruchomości, zwłaszcza o charakterze komercyjnym, podważałoby zasadność tych bonifikat, naruszając równowagę między interesem społecznym a partykularnymi interesami instytucji religijnych.
Analizując międzynarodowe praktyki, warto odnieść się do przykładów z państw, w których kwestia zarządzania nieruchomościami przez Kościoły została precyzyjnie uregulowana. W Stanach Zjednoczonych obowiązuje zasada ścisłego rozdziału Kościoła od państwa, co skutkuje tym, że Kościoły są traktowane jak każdy inny podmiot prawny na rynku nieruchomości. Nie istnieją specjalne ulgi podatkowe ani bonifikaty w obrocie nieruchomościami, chyba że nieruchomość jest wykorzystywana na cele charytatywne lub bezpośrednio związane z działalnością sakralną.
Innym interesującym przykładem jest Francja, która od czasu Rewolucji Francuskiej przyjęła model laickości państwa. W efekcie Kościół katolicki w znacznym stopniu utracił swoje wpływy gospodarcze, a wszystkie transakcje związane z nieruchomościami są ściśle regulowane przez prawo. Przekazywanie majątków kościelnych odbywa się na zasadach rynkowych, a ewentualne bonifikaty są zarezerwowane dla projektów o charakterze wyłącznie religijnym.
W Polsce, samorządy lokalne odgrywają kluczową rolę w zarządzaniu majątkiem publicznym, w tym nieruchomościami. Proces planowania przestrzennego, który odbywa się w ramach uchwalania planów miejscowych, stanowi istotny element demokratycznego zarządzania przestrzenią publiczną. Włączenie społeczności lokalnych w ten proces pozwala na wyrażenie ich woli co do przeznaczenia konkretnych terenów i nieruchomości, co czyni ten mechanizm jednym z filarów transparentnego gospodarowania dobrami publicznymi.
Propozycja Fundacji Dobre Państwo, aby bonifikaty dla kościołów i związków wyznaniowych były przyznawane jedynie w przypadku, gdy nieruchomość przeznaczona jest w planie miejscowym na cele sakralne, wpisuje się w logikę tego systemu. Chroni ona przed nadużyciami, w których instytucje religijne mogłyby uzyskiwać bonifikaty na cele komercyjne, naruszając w ten sposób zaufanie publiczne i zasady sprawiedliwości społecznej.
Doprecyzowanie ustawy o gospodarce nieruchomościami w kontekście przekazywania bonifikat kościołom i związkom wyznaniowym stanowi istotny krok w kierunku większej przejrzystości i odpowiedzialności w zarządzaniu majątkiem publicznym. Wprowadzenie zmian postulowanych przez Fundację Dobre Państwo przyczyniłoby się do lepszego zrównoważenia interesów społecznych i partykularnych, a także do budowania większego zaufania do instytucji publicznych.
W perspektywie historycznej i międzynarodowej, proponowane zmiany w prawodawstwie znajdują solidne uzasadnienie. Odwołując się do teorii politycznych, takich jak idee Locke’a czy Rousseau, oraz analizując praktyki z innych krajów, możemy stwierdzić, że ograniczenie przywilejów kościołów do celów wyłącznie sakralnych jest nie tylko sprawiedliwe, ale także zgodne z zasadami nowoczesnego państwa demokratycznego.
Nieruchomości są majątkiem szczególnie cennym. Zawarcie umowy wymaga szczególnej formy aktu notarialnego. Bezpieczeństwo dysponowania dobrem nieruchomym opiera się na precyzyjnych normach spisanych w wielu przepisach. Cena i zapłata są elementami rozliczenia się stron. Szczególnej transparentności wymagają transakcje mieniem publicznym. Samorząd zbywając nieruchomości z zasobów gminy dysponuje bezpowrotnie Dobrem Publicznym – majątkiem wspólnym. Grunt ma wartość rynkową. Zabudowa możliwa do wzniesienia lub już w terenie posadowiona ma wartość inwestycyjną. Planowanie przestrzenne, szeroko rozumiana urbanistyka jest sztuką kompozycji przestrzeni społecznej.
Umową o wykorzystaniu geografii, przyrody, infrastruktury i zasobów osobowych dla dobra wspólnoty. Samorząd lokalny jest egzemplifikacją małej ojczyzny. Dobre Państwo to fraktale dobrych miast i wsi.
Ustawa o gospodarce nieruchomościami udzieliła władzy lokalnej prerogatywy udzielania wskazanym enumeratywnie podmiotom bonifikaty od ustalonej ceny rynkowej. Analiza procesu legislacyjnego i praktyki gospodarczej implementacji zapisów ustawowych wskazuje, że intencją ustawodawcy jest wspieranie nie tyle konkretnych podmiotów, lecz ich działalności skierowanych w konkretnych modelach zagospodarowania i wykorzystania terenu. Innymi słowy nie tylko kluczowy jest podmiot cieszący się przywilejem zmniejszenia ceny zakupu nieruchomości, lecz cel gospodarczy na który ma być ona przeznaczona.
Chronimy i wspieramy konkretne cele i funkcje społeczne, które dla swych realizacji muszą wykorzystywać nieruchomości. Wspieramy działalność pożytku publicznego, a za taka uznajemy między innymi wszelkie czynności, które dokonywane są z pobudek religijnych.
Z tego powodu art. 68.1 pkt. 6) UGN wymaga doprecyzowania. Kluczowe jest uniknięcie kolizji i ryzyka decyzji urzędniczych przekraczających zakres przyznanych decydentom uprawnień i kompetencji.
Bonifikata w cenie za nieruchomość samorządu zbywaną kościołowi i/lub związkowi wyznaniowemu nie może mieć miejsca dla terenów wykorzystywanych w przyszłości komercyjnie. Niestety aktualny kształt zapisu dopuszcza sytuacje, że udzielono kościołowi rabatu w cenie za sprzedawaną nieruchomość, która w cenie rynkowej była odsprzedawana.
Kluczowe w opinii składających petycje jest uszanowanie woli społecznej. Społecznie przyjętym jest, że powszechnie przeznaczenie terenu kształtowane jest w planie miejscowym. Procedura uchwalania jest szczegółowo opisana. Udział czynnika społecznego w kształtowaniu przestrzeni jest uwzględniany. Zatem zasadnym jest pochylenie się na niniejszą petycją by doprecyzować pozycję decyzyjną urzędnika samorządowego. Bonifikaty od ceny nieruchomości nie udziela się instytucji, która deklaruje przyszłe wykorzystanie, lecz dla tych zdarzeń gospodarczych dla których przeznaczenie terenu jest znane i społecznie uzgodnione. Ludność miejscowa o funkcji sakralnej nieruchomości wypowiada się w formie planu miejscowego. Funkcja planistyczna jest konstytutywna i trwała oraz znana lokalnie.
Doprecyzowanie, że opusty w cenie władza udziela tylko dla tych terenów, które społecznie przeznaczone zostały dla funkcji sakralnej uniemożliwi nadmiarowe wykorzystywanie preferencji. Nie będzie zderzania dobra doczesnego z dobrem transcendentnym. Władza dysponująca majątkiem publicznym wspierać będzie finansowo tylko te inwestycje w nieruchomości, które zostały przez wspólnotę antycypowane w planach miejscowych. Doprecyzowując przepis o wyrażenie: „przeznaczonej w planie miejscowym” unikniemy kursu kolizyjnego dobra wspólnego społeczności lokalnej wyrażanego w przestrzeni materii posiadanych zasobów materialnych z przestrzenią kultu sakralnego, który dla realizacji potrzeb duchowych potrzebuje fizycznej skorupy świątyni. Na początku było słowo. Precyzja i jasność sformułowań pozwalają uniknąć rafy nieporozumień i pokus do błędów.
Wolność sumienia i wyznania jest jednym z fundamentalnych praw obywatelskich. By zapewnić realizację tego prawa samorządy wspierają kościoły i związki wyznaniowe, m.in. w ten sposób, że przekazują im nieruchomości. Ustawa o gospodarce nieruchomościami pozwala, by przekazywanie to odbywało z bonifikatą. Nie ma jednak instrumentów pozwalających sprawdzić, jak kościoły i związki wyznaniowe otrzymane nieruchomości wykorzystują. Znane przysłowie mówi, że gdy nie ma kota – myszy harcują. My wiemy, jak te harce ograniczyć. Nie godzimy się, by przekazywanie nieruchomości za bezcen było samodzielną decyzja urzędnika samorządowego, bo musi to rodzić korupcję. Chcemy, by decyzja o tym, czy na otrzymanym, często niemal za darmo, gruncie stanie kaplica czy supermarket, należała do wspólnoty lokalnej. Lokalna społeczność może wpływać, czy to pośrednio, czy bezpośrednio, na to co dzieje się z samorządowymi nieruchomościami, uczestnicząc w tworzeniu planu miejscowego.
Postulujemy więc, by samorząd nadal mógł udzielać kościołom bonifikat, jednak tylko wtedy, gdy w planie miejscowym znajdzie się zapis, że dana nieruchomość służyć ma celom sakralnym..
W imieniu tych, którzy głosu nie mają, zwracamy się do Was, decydentów odpowiedzialnych za los obywateli i rozwiązanie kwestii fundamentalnych dla dobra wspólnego, abyście zaradzili w poruszonej sprawie.
Świat przyspiesza, a wraz z nim zmienia się polityka naszych sojuszników, zwłaszcza Stanów Zjednoczonych, zatem jest to już czas najwyższy, by Polska również przepracowała własną doktrynę i strategię, jeżeli rzeczywiście zamierza kierować się mądrością i patriotyzmem.
Pokaż wspólny wstęp do petycji z 2025 r.
Minął ponad rok od przejęcia władzy, okres prób, analiz i raportów dobiegł końca. Nadszedł moment na konkretne decyzje legislacyjne, zwłaszcza że wkrótce głos rozstrzygający nie będzie należał do Prezydenta Andrzeja Dudy, a argumenty o rzekomej blokadzie podpisu ustawy tracą moc.
Równolegle reforma wymiaru sprawiedliwości zdaje się przeć do przodu, również w Trybunale Konstytucyjnym zmiany, Sąd Najwyższy i Naczelny Sąd Administracyjny coraz prawidłowiej obsadzony, przywrócono więc władzę trzeciej władzy.
Dlaczego więc postęp w najważniejszych sprawach idzie tak wolno? Zgodnie z obietnicami wyborczymi mieliśmy przeprowadzić gruntowne zmiany ustrojowe, tymczasem nadal brak chociażby wyraźnych kroków ku rozdziałowi Kościoła od państwa, a powołany zespół do reformy Funduszu Kościelnego, którym kierować miał Premier Władysław Kosiniak-Kamysz, zbiera się rzadko, o przebiegu spotkań nie informuje, nie przedstawia też żadnych owoców swych prac. Kłuje w oczy, że przywileje Kościoła Katolickiego trwają w najlepsze i uparcie nie maleją, zaś obywatele niezmiennie czekają na zapowiadane zmiany.
Pokaż wspólny wstęp do petycji z 2025 r.
Twierdzicie, że troszczycie się o państwo i że służba publiczna jest nadrzędnym celem każdej partii. Jeśli tak, to przestańcie pozorować działania i pamiętajcie, że własna godność i poczucie odpowiedzialności za Rzeczpospolitą nakazują Wam realizować przyrzeczenia, nie zaś ukrywać się za procedurami czy zrzucać ciężar koncepcji oraz analiz na petytorów.
Ustawa o petycjach z całą mocą zobowiązuje organy władzy do szybkiego i merytorycznego rozpatrywania głosu społecznego, tymczasem upowszechnia się praktyka pozorowania. Petycje giną w czeluściach urzędów, a terminy, jakże hojnie określone w ustawie na zaledwie trzy miesiące, rozciągają się w nieskończoność. Zważcie proszę o obowiązku niezwłoczności publikacji treści petycji, zwyczajowo przyjmowanej na dwa tygodnie od złożenia. Władza ma szanować prawo i suwerena.
Dosyć złudzeń o rzekomej niemożności. Reforma państwa i konstrukcji prawa to obowiązek tych, którzy rządzą, i nie uchyla się od niego nikt, kto naprawdę dba o dobro Polski. Przywoływanie argumentu o presji partyjnych liderów i zakulisowych decyzjach jedynie uwłacza godności tych, którzy objęli mandaty z woli narodu.
Zatem porzućmy pozoranctwo. Zapowiedzi i obietnice wyborcze powinny wreszcie przełożyć się na realne decyzje, czy to w kwestiach rozdziału Kościoła i państwa, realizacji ustawy o petycjach, czy rzetelnej reformy sądów i mediów. Obywatel nie oczekuje kolejnego zestawu wymówek, lecz mądrości, odwagi, godnego sprawowania władzy i patriotyzmu przekutego w czyny.
Macie pełnię instrumentów i uprawnień, więc rządźcie odpowiedzialnie albo powiedzcie jasno, że wolicie pozostawić sprawy po staremu. Jednak nie zapominajcie, że to Wy składaliście narodowi uroczyste deklaracje, a naród, kierując się rozsądkiem i wolą wspólnego dobra, może w następnych wyborach zweryfikować, czy umiecie sprostać powierzonej Wam misji.